Giấc mơ đẹp trên đất Ý

GS.Trần Văn Khê (cựu học sinh Petrus Ký)

      Trong suốt cuộc đời nghiên cứu âm nhạc truyền thống Việt Nam, tôi đã từng ước mơ thực hiện một chuyến viễn du, đem âm nhạc truyền thống Việt Nam giới thiệu cho thế giới, không phải bằng băng từ, bằng thiết bị máy móc mà bằng chính người nghệ sĩ Việt nam, bằng xương, bằng thịt, bằng hơi thở. Cuối tháng 09/2006, giấc mơ của tôi đã thành hiện thực. Tôi đã cùng những nghệ sĩ trong nước mang các tiết mục thuần Việt, thuần khiết truyền thống mà người dân nước Ý xem như một chân dung của âm nhạc Việt Nam. Tôi biết Việt Nam cũng đã từng tổ chức biểu diễn ở hải ngoại những chương trình hoành tráng, qui mô nhằm giới thiệu văn hóa Việt Nam, nét tươi trẻ của con người Việt Nam. Nhưng những lần biểu diễn này theo tôi vẫn còn hòa lẫn ít nhiều văn hóa mới, phong cách mới, trong thời đại mới. Ngoài ra, nếu có chương trình âm nhạc truyền thống thì chỉ biểu diễn một bộ môn như đàn tài tử (1993), ca trù (1994), ca Huế, nhã nhạc cung đình Huế (1994), quan họ Bắc Ninh (một nhóm nhỏ)... Những lần biểu diễn này thường là một vài nghệ sĩ lẻ tẻ biểu diễn một số tiết mục giới hạn. Qui mô tổ chức thì theo phương Tây có nghĩa là khán thính giả theo dõi tiết mục như đã ghi trên tờ chương trình in sẵn, không có cắt nghĩa xen lẫn vào chương trình biểu diễn. Về nước, tôi thấy ước mơ của tôi càng xa, càng khó thực hiện vì những chương trình về âm nhạc truyền thống thường ít dược khán thính giả để ý mặc dầu vé vào cửa là miễn phí. Nếu chờ đợi ngân quĩ từ trong nước thì với hoàn cảnh và khả năng của đất nước Việt Nam vừa ra khỏi thời kỳ khó khăn thì không thể nào tìm đủ ngân quĩ để gửi một đoàn trên 60 diễn viên ra nước ngoài, tiền vé máy bay và ăn ở tại một khách sạn quốc tế cho cả đoàn trên một tuần lễ.
      Ở Torino hàng năm đều có Liên hoan cổ điển phương Tây và Jazz và năm 2006 là lần thứ 26 tổ chức tại đây. Khi được ban tổ chức của Liên hoan âm nhạc cổ điển phương Tây và Jazz cho tôi biết rằng liên hoan này mỗi năm đều có một lần và chỉ 5 năm sau cùng, Ban tổ chức muốn cho khán thính giả có một cái nhìn về châu Á nên mỗi năm đều mời nghệ sĩ của một nước châu Á giới thiệu về chương trình âm nhạc thuần truyền thống của đất nước đó như Ấn Độ, Ả Rập, Indonesia, Campuchia và Ba Tư. Năm 2006, đến lượt nước Việt Nam được vào danh sách mời. Nhưng vì Ban tổ chức có nhiều người biết rõ công việc làm của tôi nên đề nghị tôi cho phép họ dịch ra tiếng Ý cuốn sách Âm nhạc truyền thống Việt Nam do Viện nghiên cứu với phương pháp đối chứng tại Bá Linh xuất bản, do nhà Buchet Chastel in ấn và phát hành dưới sự bảo trợ của Hội đồng Quốc tế Âm nhạc thuộc UNESCO. Đồng thời, Ban tổ chức đề nghị tôi làm cố vấn nghệ thuật cho một chương trình giới thiệu âm nhạc truyền thống Việt Nam từ ngày 17 đến 24/09/2006. Ban tổ chức nhấn mạnh vào điểm âm nhạc thuần truyền thống không đổi mới (musique traditionnelle authentique, non- acculturée). Tôi đã nhận lời và đã viết thư cho một số cơ quan hữu trách của Việt Nam, thì đã được sự đồng ý. Một khó khăn khác là tuy Ban tổ chức muốn có nhiều bộ môn nhưng ngân quĩ không cho phép số lượng nghệ sĩ nhiều hơn 60 người. Vì thế phải có sự tuyển chọn những nghệ sĩ đa năng có thể biểu diễn nhiều bộ môn và lựa những trích đoạn tuy điển hình nhưng không khó hiểu cho người ngoại quốc.
      Số nghệ sĩ tham gia chương trình có thể chia ra làm bốn nhóm:
- Nhóm miền Bắc thì ngoài các nghệ nhân Ca trù còn có nghệ sĩ chèo và chầu văn ( hát văn có múa)
- Nhóm miền Trung có cả đoàn nhã nhạc cung đình Huế gồm đủ Đại nhạc, Tiểu nhạc, Ba vũ đầy đủ ca vũ nhạc cung đình.
- Nhóm miền Nam với ban Nhạc lễ ( đủ cả phe văn, phe võ) và ban Nhạc tài tử).
- Nhóm Tây nguyên có nhóm cồng chiêng dân tộc Ê-đê.
      Tôi rất sung sướng là Ban tổ chức đã nhanh chóng chấp thận mọi đề nghị của tôi là cố vấn nghệ thuật đặc biệt.

      Ngày 18/9, từ 17 đến 19 giờ có một buổi dành riêng cho tôi giới thiệu tổng quát về âm nhạc truyền thống Việt Nam, có minh họa bằng những trích đoạn của mỗi bộ môn. Hôm đó, ba chuyên gia người Ý ông Livio Aragona, ông Giovanni Giuriati và ông Enzo Restagno cùng ngồi trên bàn chủ tọa với tôi để nói cho khán giả người Ý biết quan điểm của Ban tổ chức về toàn bộ chương trình biểu diễn của đoàn Việt Nam, đồng thời họ cũng là người phiên dịch những lời thuyết trình của tôi bằng tiếng Pháp sang tiếng Ý tuy rằng 80% khán giả ở đây đều hiểu tiếng Pháp Cả ba người đều nói lên sự chờ đợi của các nhà chuyên gia và công chúng Ý tại thành phố Torino về buổi biểu diễn này của đoàn Việt Nam đồng thời ba vị đều nồng hậu giới thiệu quyển sách về âm nhạc truyền thống Việt Nam của tôi vừa được dịch sang tiếng Ý. Quyển sách này được giới thiệu và bày bán rộng rãi trên quầy.
Trong bài thuyết trình của tôi, ngoài các bộ môn sẽ được biểu diễn, tôi có nhắc đến âm nhạc truyền thống dân gian gắn liền với cuộc sống hằng ngày của người Việt Nam từ lúc sơ sanh đến lúc trở về nơi an nghỉ cuối cùng. Tôi minh họa một câu hát ru, một câu hò cấy và nói sơ qua về những câu hò, điệu lý, những bài đối ca nam, nữ; những loại nhạc có liên quan đến tín ngưỡng và tôn giáo. Tôi cũng có nhấn mạnh vào điểm đây là lần đầu tiên mà nhóm nhạc lễ miền Nam đi trình diễn tại nước ngoài. Ngoài ra nhân dịp này, tôi cũng đã giới thiệu các lãnh vực văn hóa nước ta để khơi lên trong lòng người dân Ý sự tìm hiểu về đất nước và con người Việt Nam.
     Chưa có bao giờ mà các nghệ sĩ Việt Nam cũng như người dẫn chương trình phải làm việc trong thời khóa biểu dày đặc như vậy:
Từ 14 giờ đến 16 giờ 30 có khi đến 17 giờ tổng dợt
Từ 17 giờ đến 18 giờ : nghỉ và ăn nhẹ
Bắt đầu sau 18 giờ là chương trình biểu diễn đến 19giờ 30 được nghỉ giải lao.
Từ 21 giờ tiếp tục đến 22 giờ 30 có khi khuya hơn vì sự hâm mộ của khán gỉa.
Đối với tôi, vui nhứt là Ban tổ chức chịu cho tôi thời gian để giải thích rành rẽ về các điệu thức trong nhạc tài tử: hơi bắc, hơi quãng, hơi hạ, hơi xuân, hơi ai khác nhau thế nào và trong lúc biểu diễn, tôi có mặt trên sân khấu để nói cho khán gỉa biết lúc nào từ nam xuân, chuyên sang nam ai. Thật ra trong nước có lẽ khán thính gỉa chưa có dịp biết qua những bài nghinh thiên tiếp giá, những bản nhạc dùng trong các cuộc lễ tế như bồng ba, bồng tư, đánh thét, tiền bần hậu phú mà tôi có dịp giới thiệu rõ ràng trên sân khấu rạp Gobetti cho thính gỉa người Ý cũng như cách đánh trống nhạc lễ đánh tối, đánh sáng, đánh âm, đánh dương như thế nào. Sau buổi nói chuyện và kể cả các buổi sau, thính giả đều rất thích thú đến nói với chúng tôi là chương trình âm nhạc Việt Nam không phải chỉ để nghe chơi cho vui tai nhìn cho đẹp mắt mà còn mang cả thông điệp văn hóa của cả nước Việt Nam. Tuy là lần đầu được thưởng thức mà các bạn còn muốn có dịp nghe đi nghe lại nữa. Chúng tôi cho rằng đó là phần thưởng rất lớn ngoài những tràng pháo tay nồng hậu.

         Trong bốn ngày từ 19 đến 22/9, mỗi ngày là chương trình biểu diễn của một bộ môn. Ngày 19 là cồng chiêng Tây nguyên do Giáo sư Tô Ngọc Thanh, trưởng đoàn Cồng chiêng Ê-đê và các chuyên gia ánh sáng và âm thanh lo cho 2 suất biểu diễn này. Nhờ sự can thiệp của Giáo sư Tô Nhọc Thanh đề nghị loại ra khỏi chương trình những tiết mục cải biên, chương trình giữ được trọn vẹn nét truyền thống của bộ môn từng được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể của nhân loại. Khán giả thú vị vì đây là một bộ môn nghệ thuật hoàn toàn lạ đối với họ, tuy không hiểu rõ những nét tinh tế của nghệ thuật vì không có sự giải thích, nhưng sau buổi biểu diễn nhiều khán giả đã lên sâu khấu xin chữ ký và chụp ảnh chung với nghệ sĩ. Ban tổ chức cũng rất thỏa mãn khi giới thiệu được với người dân địa phương một bộ môn nghệ thuật từng được thế giới công nhận là kiệt tác.
    Ngày 20 là phần trình diễn của đoàn chèo, ca trù và chầu văn. Các nghệ nhân, nghệ sĩ biểu diễn rất hay. Tôi được may mắn Ban tổ chức chẳng những chấp nhận mà yêu cầu tôi diễn giải tường tận các bộ môn và có mặt luôn trên sân khấu để lúc nào tôi thấy cần thiết thì thêm những lời bình luận trong lúc nghệ sĩ đang biểu diễn, có ông Fluvio Albano dịch liền ra tiếng Ý, thành ra khi Thị Mầu trả lời cho tiếng đế nhà tao có 9 chị em mà tao là chín chắn nhất đấy, miệng nói mình chín chắn trong khi đó tay lại vuốt ve vai nhà sư, khán giả hiểu được sự tương phản giữa lời nói và động tác nên cười rộ lên. Khi giới thiệu Suý Vân làm các động tác kéo chỉ luồn kim, tôi có nhấn mạnh là (nhà kịch câm) nổi tiếng thế giới Marcel Marceau đã thừa nhận đây là một trích đoạn rất tuyệt vời. Khán giả cũng đồng tình với nhận xét này bằng cách vỗ tay nhiệt liệt.
Đoạn Thầy Pháp độc tấu 3 cái trống và đối tấu với dàn nhạc được hoan nghinh nhiệt liệt.

Ca Trù