Số phận 74 bức ảnh qua 2 cuộc kháng chiến

 Bộ ảnh gồm 74 bức, tái hiện gần như đầy đủ diễn biến của đám tang lịch sử Trần Văn Ơn ngày 12-1-1950 đã “im lặng” trong suốt hai cuộc kháng chiến dưới mặt nệm ghế sofa. Mãi đến năm 1976, bộ ảnh này mới có cơ hội lên tiếng về sự hiện diện của mình.


Thầy Nguyễn Văn Thiện (78 tuổi), nguyên hiệu trưởng đầu tiên của Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong, TP.HCM, xúc động nói: “Năm 1976, tôi vận động anh em cựu học sinh Trường Petrus Ký (nay là Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong) tập hợp những tư liệu, hình ảnh để làm sách lịch sử về trường. Một hôm, có một người đàn ông mang đến một cuộn phim và 74 bức ảnh gốc...”.
Thầy Thiện quá bất ngờ và xúc động ngay khi bắt đầu xem những tấm hình đầu tiên. Đó là những hình ảnh chụp lại gần như tất cả diễn biến của đám tang anh Trần Văn Ơn. Quá khứ của một thời học sinh hiện về. Năm đó, 18 tuổi, Nguyễn Văn Thiện đang là học sinh Trường trung học Mỹ Tho, một mình bắt xe lửa lên Sài Gòn dự đám tang anh Trần Văn Ơn cùng với học sinh ở khắp mọi nơi... Hình cũ, trắng đen nhưng chất lượng màu rất tốt. Có một số tấm bị rung, nhòe nét. Có lẽ người chụp bị người khác chạm vào khi đang chụp...
Người đàn ông ấy kể với thầy Thiện rằng ông không phải là thợ chụp hình, chỉ là một người dân bình thường muốn chụp lại đám tang lớn chưa từng thấy trong đời mình. Sau đám tang anh Trần Văn Ơn, chính quyền lùng bắt những người đi đầu trong tang lễ rất gắt gao. Người đàn ông ấy sợ liên lụy đến gia đình và để tránh rắc rối đã im lặng tuyệt đối về sự hiện diện của cuộn phim lịch sử kia. Ông lặng lẽ rửa phim rồi bí mật cất giấu ở giữa lòng ghế sofa.
Hai cuộc kháng chiến trường kỳ qua đi, biết bao vật đổi sao dời, người đàn ông ấy vẫn quyết giữ bộ ảnh và cuộn phim quý giá đó. Khi đất nước được thống nhất, ông vẫn giữ im lặng về số phận của 74 bức ảnh kia. Mãi đến khi nghe tin có cuộc vận động tư liệu, hình ảnh về phong trào đấu tranh của học sinh Trường Pétrus Ký, ông mới dám làm “sống dậy” bí mật suốt bao năm trời đằng đẵng...
“Có lẽ do quá xúc động, tôi đã quên mất không hỏi rõ họ tên người đàn ông có tấm lòng đáng quý ấy. Tôi chỉ nhớ người đó hơn tôi chừng 5-6 tuổi và tên Mai. Trước và sau ngày miền Nam được giải phóng, anh ấy dạy ở Trường cấp II Kiến Thiết (Q.3)” - thầy Thiện nhớ lại. Chỉ có manh mối duy nhất rất mỏng manh in nổi trên một tấm ảnh mà qua thời gian, nét còn nét mất: “Duyen (hoặc Luyen) Photo” kèm dòng địa chỉ (số không rõ): “...00e Dakao SaiGon”. Tác giả của 74 bức ảnh lịch sử chưa từng được công bố rộng rãi này hiện ở đâu? Còn sống hay đã mất? Những câu hỏi ray rứt vẫn đặt ra khi số phận của bộ ảnh lịch sử chưa có một kết thúc trọn vẹn...


Ngay từ sáng tinh mơ ngày 12-1-1950, rất nhiều học sinh, sinh viên tập trung tại sân Trường Petrus Ký (nay là Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong), dự tang lễ anh Trần Văn Ơn

Băngrôn ghi dòng chữ: “Bạn dầu thác tên bạn muôn đời còn sống” và câu đối điếu “Chết vì nghĩa tinh thần còn đó - Sống vô nhân hồn xác mất đi” của nữ sinh một trường học Sài Gòn - Gia Định tại đám tang anh Trần Văn Ơn năm 1950.

Người thanh niên đi hàng đầu bên phải sau này chính là thiếu tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn. Ông là một trong hai người cầm băngrôn “Toàn thể học sinh Nam Việt” (tức miền Nam) dẫn đầu dòng người tiễn đưa anh Trần Văn Ơn. Trong cuốn Ngòi pháo 9-1, ông Phạm Xuân Ẩn viết: “Tấm ảnh ấy, may mà dưới thời Mỹ, cơ quan an ninh tình báo địch không biết được. Nếu không họ đã tóm tôi chớ đâu để yên cho tôi hoạt động trong lòng địch lâu đến thế”

 Hình ảnh hiếm hoi về quang cảnh trong nhà vĩnh biệt Bệnh viện Chợ Rẫy. Trong ảnh là bà Huỳnh Thị Tữu, mẹ của anh Trần Văn Ơn, bên quan tài con trai vào lúc 9g, bắt đầu lễ động quan.

 Bà Huỳnh Thị Tữu bên cạnh chiếc xích lô chở vòng hoa và di ảnh con trai

Dòng người tiễn đưa anh Trần Văn Ơn chật kín những ngả đường đám tang đi qua. Báo chí ước lượng lúc bấy giờ có đến 300.000 người xuống đường dự đám tang anh Trần Văn Ơn (trong khi đó, dân số Sài Gòn - Chợ Lớn chưa đến 2 triệu người, tức hơn 1/6 dân số xuống đường)

Đại diện giới trí thức đến dự đám tang có luật sư Nguyễn Hữu Thọ, kỹ sư Lưu Văn Lang, giáo sư Võ Thành Cứ, đốc phủ Thái Minh Phát... và một số người Pháp, trong đó có hai phụ nữ Pháp là vợ bác sĩ Phạm Ngọc Thạch và vợ ông Hoàng Quốc Tân (đại diện của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Sài Gòn). Hai người phụ nữ Pháp ấy cũng đeo băng tang đen trên ngực áo

Tấm bảng ghi dòng chữ của ban trật tự “Thái độ của anh em toàn thể sinh viên và học sinh: kỷ luật, ôn hòa, bình tĩnh, nghiêm trang, im lặng”. Tất cả yêu cầu ấy được mọi tầng lớp trong xã hội tham dự lễ tang ôn hòa thực hiện. Những người lớn tuổi và các em học sinh 10-11 tuổi tự động xếp thành hàng ngay ngắn chật kín dọc hai bên đường dẫn vào Trường Petrus Ký

Đoàn đại diện của công nhân thợ Hãng Autobus tập trung tại khu vực gần nhà xác của Bệnh viện Chợ Rẫy. Theo ước tính của ông Lê Trung Nghĩa - một trong những nhân chứng của đám tang lịch sử 12-1-1950, có hơn 2.000 anh em xích lô đã dành hẳn một ngày không mưu sinh và sẵn sàng chở miễn phí khách từ tỉnh lên dự đám tang. Một số khác tự nguyện nhận trách nhiệm chở vòng hoa, di ảnh và những người già đi dự lễ tang anh Trần Văn Ơn mà kiên quyết không lấy một xu

Biểu ngữ của giới tiểu thương “Thành thật chia buồn du học sanh - Anh chị em buôn bán lề đường Bonnad”. Báo Sài Gòn Mới số 324 ngày 14-1-1950 viết: “Rạp hát, các tiệm buôn, tiệm may, tiệm uốn tóc, các học đường công và tư đều đóng cửa. Một số công chức nghỉ việc. Các chợ không có người mua bán...”

                                                                                                               My Lăng

Những đóng góp thầm lặng

 Ông Mai mất lâu lắm rồi, có lẽ đến 10 năm. Con cháu mới bán nhà, người mua vừa đập hết, mai mốt xây cao ốc! Bà cụ ngôi nhà kề bên số 83 Sương Nguyệt Anh, TP.HCM báo với tôi về sự ra đi của ông. Tôi tần ngần, lần đầu và cũng là lần cuối tôi gặp ông, cách đây 20 năm...
Lúc ấy ông đã ngoài 70, tóc muối tiêu, móm rọm, gầy nhom trong bộ bà ba trắng. Trông con người này không ai ngờ 40 năm trước (1950) lại là người đã dám làm một mình một việc “động trời”: quay phim đám tang Trần Văn Ơn, một cuộc biểu tình phẫn nộ của người dân Sài Gòn diễn ra trước họng súng, lưỡi lê của kẻ thống trị.
Ông không phải là đảng viên cộng sản, không phải là người tham gia kháng chiến, chỉ là một nhà giáo trường tư bình thường. Ông thích nhiếp ảnh, thích quay phim, tự mua chiếc máy quay phim 8 li bên Pháp về để chơi như một thú vui chứ không phải phương tiện kiếm sống. Không có cán bộ cách mạng nào đến nói với ông hãy đem máy quay phim đi ghi hình sự kiện lịch sử.
Thế mà, khi nghe tin “đám ma trò Ơn” sẽ diễn ra, cả Sài Gòn sẽ đưa tang, và dĩ nhiên cảnh sát, mật thám sẽ xuất hiện nhung nhúc, ông không cảm thấy sợ mà ngược lại, như ông kể với chúng tôi: “Chuyện học trò đằng mình bị Pháp bắn, ai mà chịu được”. Ngày hôm ấy, hầu như cả Sài Gòn đổ ra đường, ông Mai cũng thế và hơn nữa với chiếc máy quay phim, ông nghĩ mình phải ghi lại những hình ảnh hào hùng có một không hai cho “bà con và con cháu biết”.
Khi cùng xem lại những thước phim đám tang Trần Văn Ơn vào một ngày cuối năm 1989 (*), ngay tại nhà ông và cũng bằng chiếc máy chiếu phim 8 li cũ kỹ, khó tìm ở nơi khác, ông cụ trở thành người thuyết minh rất đặc biệt. Ông là nhân chứng kể lại câu chuyện, không chỉ bằng lời mà còn bằng hình ảnh sống động, bằng những chi tiết chỉ có ở một người quay phim, hoạt động xông xáo ở nhiều góc độ.
Trong đó có một chi tiết bất ngờ. Đó là khi tôi hỏi ông vì sao có một đoạn phim chuyển cảnh rất đột ngột, ông cho biết: “Đoạn ấy tôi phải ngưng quay hơi lâu vì khi đến một góc đường tôi phát hiện có một chiếc camnhông (xe tải) chắn ngang, không có người lái. Tôi e thằng Tây định phá nên leo lên xe tìm cách lái nó vào lề đường”. A! Và như thế, thêm một suy nghĩ, thêm một hành động đóng góp rất thiết thực và rất thầm lặng cho cuộc đấu tranh hôm ấy.
Sau khi quay xong, ông đem phim về nhà, đóng gói kỹ càng, rồi tìm người quen tìm cách gửi đi in tráng ở Pháp và lấy về an toàn. Thế rồi từ năm 1950-1975, ông giấu cuộn phim liên quan đến Việt Minh trong nệm ghế salon ở nhà và thỉnh thoảng có dịp thuận tiện lại lấy ra “chớp bóng” cho con cháu và người quen xem. Ông cười khà nói với tôi: “Qua biết để cuộn phim này trong nhà nguy hiểm lắm nhưng qua không sợ. Qua cũng không muốn bán cho ai, nó là vô giá”.
Ngay sau giải phóng, ông cho Trường Pétrus Ký - đổi tên là Trường Lê Hồng Phong - mượn cuốn phim để chiếu. Và rồi trường xin luôn để dùng trong các kỳ lễ 9-1, kể cả có lúc đưa lên truyền hình ông cũng vui vẻ đồng ý. 14 năm sau, khi chúng tôi đến gặp ông để hỏi về bộ phim, vẫn không có một cơ quan nào có giấy khen hay thư cảm ơn! Còn ông thì chỉ cười: “Qua cần cái đó để làm gì!”.
Cách đây 60 năm, ngoài ông là người tự nguyện quay phim, chúng tôi được biết còn có một số người cũng tự nguyện chụp ảnh sự kiện lịch sử “đám tang trò Ơn” và cũng đã vui vẻ gửi tặng phòng truyền thống nhà trường. Có lẽ bây giờ hầu hết những chứng nhân và hơn thế nữa, những người đóng góp thầm lặng cho lịch sử ấy đã nên người thiên cổ như ông Nguyễn Văn Mai - người quay phim đám tang trò Ơn.
Những người dân nghĩa khí như thế không đòi hỏi phải có ai đó làm gì cho họ. Bởi ai rồi cũng phải ra đi và cái cần thiết để lại là một cuộc sống tốt hơn, giàu ý nghĩa hơn cho những người ở lại. Cho phép tôi gửi đến ông cụ Nguyễn Văn Mai và những người như thế một nén nhang tưởng nhớ, dẫu muộn màng. 
PHÚC TIẾN

Mời xem hình ảnh lễ truyền thống 9-01-2010 của nhóm cựu học sinh Petrus Ký-Lê Hồng Phong 73-80 tổ chức tại trường THPT chuyên Lê Hồng Phong

http://pkylhp73-80.ning.com