Nhớ măi giáo sư dạy quốc văn năm xưa : Thầy Nguyễn Thanh Liêm

Trong những năm học trường Trung học Petrus Kư,có hai thầy tôi thương quí nhất là Thầy Nguyễn Thanh Liêm và Thầy Phạm Ngọc Đảnh.Ở đây tôi tôi xin nói về Thầy Nguyễn Thanh Liêm trước v́ Thầy dạy chúng tôi năm Đệ nhị (1960-1961),c̣n năm sau mới học triết với Thầy Đảnh.

Năm ấy tôi ngồi ở bàn cuối,dăy giữa,cạnh Đào Văn Thành và Trần Văn Thành.Thầy Nguyễn Thanh Liêm dạy Quốc văn.Thầy thường mặc áo sơ mi tay dài,màu ngà.Giờ chơi Thầy ngồi lại trên lớp,ít khi xuống pḥng dành cho  giáo sư.Thầy hút thuốc lá rất nhiều và hay dùng dầu nhị thiên đường.Dạy học Thầy ít khi ngồi mà hay đứng dưới bục,nh́n học tṛ và viết bảng.Thầy dạy kỹ,soạn bài riêng,chớ không theo sách của Thầy Phạm Thế Ngũ,dù hồi ấy tụi học sinh chúng tôi dùng cuốn "Bài việt văn" tập 3 của Thầy.Sách dành cho học sinh thi Tú Tài của Thầy,sau này khoảng năm 1969,tôi có mua tham khảo.

C̣n nhớ ,có lần Thầy dạy về Nguyễn công Trứ,hỏi : "Có ai biết nhà phê b́nh nào của Pháp,khi nghiên cứu về một tác giả,ta phải t́m hỏi ḍng dơi,quê quán,hoàn cảnh xă hội... của tác giả ấy không?"Tôi giơ tay trả lời rằng đó là "Taine".Thầy nói đúng rồi đó là "Hypolyte Taine"
C̣n nhớ có lần giảng bài Thầy đọc câu đối "(Tôi không nhớ trong trường hợp nào) : "Lan Tương Như,Tư Mă Tương Như,danh Tương Như,thực bất tương như
Đường Vô kị,Trưởng tôn Vô kị,bỉ vô kị,thử diệc vô kị"
Rồi khi giảng về t́nh bạn giữa Nguyện Khuyến và Dương Khuê qua bài "Khóc Ông Dương Khuê",thầy kể chuyện Tả Bá Đáo và Dương Quốc Ai (thầy bảo là theo sách Kim Cổ Kỳ Quan của Trung quốc) .T́nh bạn của hai người này cũng thắm thiết lắm.Một trong hai người bị giết chết.Người c̣n lại tự sát để về thế giới bên kia cùng bạn hợp lực chống kẻ thù.

Những bài làm văn thầy cho về nhà,tôi đều được điểm cao.Chỉ có bài giá trị văn chương của Nguyễn Khuyến,tôi chỉ được điểm dưới trung b́nh.Lúc ấy tôi hiểu giá trị văn chương là giá trị nghệ thuật,nên nói về thể thơ,luật thơ,cách dùng từ ngữ ... (thầy gạch dưới những phần này)và ngoài lề đỏ phía trên ,thầy phê : "Hiểu nhầm đầu đề.Xem bên trong.Rất tiếc"
Hồi ấy chúng tôi dùng giấy khổ lớn(giấy carô,giấy manh),phải gạch thêm lề đỏ.Chử thầy phê xéo tờ giấy.(Sau này dạy học ,tôi cũng yêu cầu học sinh dùng giấy manh và tôi cũng phê b́nh bài của học sinh ,như thầy đă phê cho chúng tôi năm xưa)
C̣n nhớ,có lần vào giờ chơi,tôi và Vơ Đại Nhơn lên hỏi thầy tài liệu nào viết về nhà thơ Bích Khê?Thầy bảo trong "Văn hóa Á Châu" và thầy cho địa chỉ nhà ,bảo hôm nào đến,thầy sẽ soạn cho mượn.Sáng chủ nhật,tôi đạp xe tới nhà Nhơn,gởi lại đó,rồi hai đứa đi bộ đền nhà thầy ở đường Phan Thanh Giản,cách nhà Nhơn không xa.Nhà thầy trong con hẻm,sau dăy nhà mặt tiền đường Phan Thanh giản.Chúng tôi gơ cứa.Không có thầy ở nhà.Thân sinh thầy mở cửa cho chúng tôi vào và nói :"Nó đi Saigon,các em ngồi chơi ,đợi chút nữa nó về".Tôi nh́n thấy hai tủ sách xếp thành góc vuông,đầy ắp sách xếp rất thứ tự,ngay ngắn trên kệ.Cái bàn viết trông ra hai ghế salông và cái bàn nước ,chận lối ra nhà sau.Tôi ṭ ṃ đến bàn viết.Chắc ở cái bàn này ,thầy ngồi soạn bài,chấm bài cho chúng tôi.Dưới làn kiếng phủ mặt bàn,có những câu châm ngôn thầy viết ra để tự khuyên ḿnh như :"... de la volonté et par coeur: ,"Phải cao hơn,xa hơn..."
Lát sau thầy về.Thầy đưa cả chồng tập san cho tôi lựa vài ba cuốn,trong đó có bài viết về nhà thơ Bích Khê.
Qua tṛ chuyện tôi mới biết thầy hay đến các nhà sách vào sáng chủ nhật.Thầy chưa có gia đ́nh.Tôi tưởng tượng:sang sáng thầy dậy sớm,uống cà phê mua ở quán ngoài đường hay pha cà phê ở nhà,trước khi đến trường dạy.
Cuối năm,tôi được lănh thưởng v́ được xếp hạng cao mấy môn,trong đó có 2 bài quốc văn được hạng nhất,đệ nhất và đệ nhị lục cá nguyệt.
Thi Tú Tài xong ,tôi ngong ngóng chờ xem kết quả treo ở cổng trường.Gặp thầy vừa bước xuống xe,tôi thưa : "Thưa thấy, môn văn em được điểm 10"(Tôi đă nhờ bác Tư Lê làm ở nha trung tiểu học xem giùm) Thầy bảo , vậy cũng được "(Điểm 10 trên 20,chỉ là điểm trung b́nh).
Trong buổi sáng thi Quốc văn, tôi đă viết ngay vào giấy làm bài.C̣n thừa th́ giờ , tôi chép vào giấy nháp để đem về nhà coi chơi!"

Lên đệ nhất không học được với thầy nữa và cũng không đến nhà thăm thầy.Rồi tôi được nghe kể về đám cưới của thầy được tổ chức lớn lắm,rất đông quan khách...
Khi lên học Đại học văn khoa,tôi có đến nhà thầy vài lần.Lúc ấy , nhà thầy ở trong con hẻm khá rộng, nối đường Trần Quốc Toản và Phan Thanh Giản(nay là đường 3 tháng 2 và Điện biên Phú).Tôi đến để giao lại giáo tŕnh thầy nhờ mua.Không có thầy ơ nhà. Thầy kẹp tiền trong tờ giấy màu vàng để cám ơn tôi và nhờ người nhà trao lại cho tôi.Chữ thầy viết rất đẹp, nét đứng,ngay thẳng.
Rồi thầy dời nhà về đường Đổ Thành Nhơn,trong khu cư xá ngân hàng.Tôi thường đến đó chơi vào chiều thứ bảy.H́nh như thầy về đó ở tạm,v́ nhà khá đông người, đều là em cháu của cô.Lúc này thầy không c̣n dạy Petrus Kư nữa. mà lên làm Hiệu Trưởng trường Trịnh Hoài Đức ơ B́nh Dương (Thủ dầu Một)
Cuối năm,đậu dự bị Đại học văn khoa ,tôi hỏi thầy để xin dạy giờ ở trường Trịnh Hoài Đức môn Công dân,lớp đệ ngũ.Thầy bảo tôi làm đơn kèm bản sao Tú Tài và Dự bị Văn khoa.
Tuần sau tôi đi dạy.Hồi ấy tôi đi xe buưt tới Ngă bảy rồi lên xe lô đi B́nh Dương.Tôi thường đi sớm,nên có khi thẳng lên B́nh Dương,đến chơi nhà Nguyễn chánh Trực,bạn học cùng lớp(cũng có học với thầy),rồi quá trưa mới đi xe lô xuống,v́ tôi dạy buổi chiều.Một tuần tôi dạy hai ba buổi ǵ đó.Phần lớn là dạy ở trường nữ.Từ quốc lộ đi bộ vô trường mấy trăm thước.Có những buổi trưa,đứng trên lầu,nh́n sâu vào bên trong,qua băi đất trống,thấy xe ḅ chở đất sét cho mấy ḷ gạch mà ḷng bâng khuâng...
Dạy xong ,ra trường nam ngoài quốc lộ,tôi thường xin thầy cho quá giang về nhà.
Tôi dạy Trịnh hoài Đức được vài tuần th́ thầy bảo đơn của tôi đă chuyển đến Nha Trung học,nhưng phải chờ quyết định mới được dạy chính thức.Vậy là,tôi không c̣n được dạy ở Trịnh hoài Đức nữa.
Thời gian sau ,nghe thầy làm Hiệu Trưởng ở Petrus Kư và được cấp nhà là cái biệt thự ở góc trường,nh́n ra công trường Cộng ḥa,sát nhà Ông Vũ Đức Chang (h́nh như là Giám Đốc Nha tư thục).Đến thăm vào những chiều thứ bảy,tôi thường thấy thầy đọc những truyện viết bằng tiếng Pháp(loại sách bỏ túi .livre de poche) Thầy nói với tôi :"Có lúc nào đó ḿnh sẽ viết như các tác giả đă viết những cuốn này"
Ở ngôi nhà này tôi thường đến chơi với thầy ở ng̣ai hè.có lần tôi thấy thầy ngồi cho chú thợ hớt tóc.Có lần vào buổi sáng ,có người đem giấy tờ ǵ đo,cho thầy kư.Khi người ấy đi khỏi,thấy nói :"Chú ấy ở trên trường Trịnh hoài Đức,đem giấy cho ḿnh kư.Mấy chú ở pḥng của tôi ,làm việc rất giỏi"
Thầy làm Hiệu Trưởng ở Petrus Kư vài năm,rồi lên làm phụ tá Tổng Trưởng Bộ Giáo dục.Thầy lại dời nhà sang số 3C đường Nguyễn Hoàng (nay là Trần Phú) nh́n sang công viên.Khu nhà ấy gồm 4 căn;giữa hai căn liền nhau là một cái hè,có thể làm chỗ phơi quần áo.Nhà phía ngoài là nhà Ông Vốn (kế toàn trường Petrus Kư),đến nhà thầy,rồi nhà Ông Trần Hữu Văng,nhà Ông Phạm Văn Lược (các thầy này đều là giám học,hiệu trưởng Petrus Kư).
Phía trước nhà , thầy có làm rào lưới để tiện đậu chiếc xe Volkswagen.
Có lần đến chơi ,thầy rủ tôi ngồi cạnh thầy,băng sau là hai đứa con Thùy Linh và Thanh Lâm trong chiếc xe hơi để đến nhà thăm Ông Thể (giáo sư dạy Lư Hóa ở Petrus Kư,quê trên B́nh Dương).Nhà Ông Thể phía trái cầu Saigon.Xe chạy trên đường cập theo mé sông.Đến một lúc mới rẽ trái vào con đường răi đá.Khu nhà rộng,trồng nhiều cây.Rất tiếc là không có thầy Thể ở nhà.
Có lần đến chơi,được biết thầy bị bệnh.Theo lời hướng dẫn,tôi xuống nhà sau để lên cầu thang.Thầy nằn trên gác xép.Tôi hỏi thăm và khuyên thầy uống thuốc đều cho chóng khỏi bịnh.
Cũng có lần tôi đến rồi mắc mưa ở nhả thầy.Mưa to quá,suốt hai giờ mà không ngớt hột.Đă gần một giờ trưa rồi.Ở nhà h́nh như chưa có ǵ ăn cơm .Bác trai gọt một trái xoài cát ,một đĩa nước mắm đem lên cho hai thầy tṛ ăn cơm với xoài chấm nước mắm...Bửa cơm thanh đạm mà rất ngon.Đến bây gjờ tôi vẫn c̣n nhớ...Mưa đă bới hột.Bác trai lầy áo mưa cho tôi mặc về.Lúc ấy đă gần hai giờ...


Năm cuối học Đại học Văn Khoa,tôi thi đậu vào trường Đại học Sư phạm,ngành huấn luyện giáo sư trung học đệ nhất cấp.Thời gian học ở đây là 12 tháng.Tôi nghĩ : học ĐHSP rồi,có cử nhân,tôi sẽ cải ngạch sang đệ nhị cấp.Hồi thi vào ĐHSP tôi đỗ đầu và ra trường cũng vậy.
Tốt nghiệp,tôi chọn nhiệm sở ở tỉnh G̣ Công (nay là Tiền Giang).Vào năm 1970 ,thầy đi với phái đoàn đáp trực thăng thăm trường Trung học G̣ Công.Các đồng nghiệp và tôi đón thầy trước cổng trường.Ông Hiệu trưởng G̣ Công giới thiệu tôi là Hiệu trưởng trường Bán công G̣ Công với thầy.Thầy chào và bắt tay tôi.Tôi nghĩ bụng- có lẽ thầy muốn nói "Biết rồi .. khổ lắm..!"
Lúc lên Bộ giáo dục,thầy làm Phụ tá Tổng trưởng,tôi rất thường ghé thăm thầy.Bao giờ thầy cũng tiếp tôi như người thân trong gia đ́nh- thầy cởi trần,mặc quần đùi.Chỗ cái bàn nước giữa hai ghế dựa là cái gạt tàn và gói thuốc lá và hộp quẹt.Tôi thường kể về những việc dạy học,về sách vở,thầy trầm ngâm ít nói.
Tôi nh́n lên bốn cái kệ,đầy ấp các loại sách chữ Việt,chữ Hán,chữ Pháp.So với khi xưa,sách thầy hiện nay nhiều gấp bội.Thầy nói,lúc này thầy thích đọc truyện của Kim Dung(viết bằng chữ Hán) như Ỷ thiên Đồ Long kí","Hồ mă tê bắc phong"...(Tôi chợt nhớ khi xưa thầy có kể chuyện viên đá Thông linh...mở đầu cho truyện "Hồng lâu mộng")Sách của Trung tâm học liệu tặng thầy cũng nhiều.Tôi thích nhất là những cái thẻ (fiche) của Trung râm học liệu tặng để thầy ghi tựa sách,tên tác giả,nhà xuất bản,năm xuất bản,nội dung quyển sách(hoặc vấn đề cần ghi lại ,trong quyển sách đó).Tôi chợt nhớ hồi nhỏ,đọc " Tự học ,một nhu cầu của thời đại" của Nguyện Hiến Lê và đối chiếu với công việc của thầy,tôi khâm phục thầy lắm...Thầy có lấy cho tôi mấy trăm fiche trắng.Trên cái bàn giữa nhà là những chồng văn thư.Có lẽ ở Bộ thầy không đủ thời giờ để đọc và kí tên nên phải mang về nhà.

Đầu năm 1972,tôi đến nhà kể lại việc em gái tôi là Phương loan,bị tử nạn,lúc học ở Đại học Văn khoa,để xin thầy t́m cách giúp tôi đổi về Saigon.Thầy bảo tôi làm đơn và nói rơ sự việc,t́nh cảnh gia đ́nh.(sự việc là tôi đă kể với thầy và ghi lại trong đơn:Buổi sáng khi đang giờ học với Ông Lâm Thanh Liêm,nghe kho đạn nổ,em với Hoàng Oanh,bạn cùng học,hốt hoảng rồi lấy xe chạy qua bên kia đường là trường Đại học Dược khoa.Thấy bỏ quên tập,viết em mới bảo Hoàng Oanh chạy vô lớp xem.Khi Hoàng Oanh chạy vô tới cổng th́ bị cảnh sát dă chiến bắt giữ và băn một trái đạn về phía P.Loan làm nát cả hai chân và chiếc Honda.Rồi họ chở P.Loan vô nhà thương Sàigon ,C̣n H.Oanh sau đó được thả ra,mới chạy về cho chúng tôi hay.Hóa ra họ nghi hai em là đặc công làm nổ kho đạn...Phương Loan chết v́ vết thương bị bắn ở ngực trỗ ra sau lưng).
Chú nhật sau tôi đến đưa lá đơn cho thầy .Thầy hẹn tuần sau tôi đến để thầy cho biết tin.Lần sau đến,thầy bảo là đơn được tŕnh lên Ông Tổng trưởng,sao không thấy trả lời.Thầy hứa là sẽ nhắc lại việc này.
Sau đó,về dạy ở G̣ công.được người bạn cũng nôn nóng về việc xin đổi về Saigon,báo tin :" Sự vụ lệnh của ông NVS to thế này (anh làm dấu),chỉ một ḿnh ông đứng tên...
Như vậy là tôi được chuyển từ G̣ Công  về Petrus Kư.Tôi nhớ,trong đơn xin chuyển trường,tôi chỉ xin những trường gần nhà như Nguyễn Du,Nguyễn An Ninh.Đưa đơn cho thầy,thầy hỏi về " Petrus Kư được không?"Tôi nói rụt rè :"Điều đó,em đâu dám mơ..."Vậy là tôi được về trường cũ sau mười năm.Và tôi cũng đă cải sang ngạch đệ nhị cấp mầy năm nay...

Về dạy ở Petrus Kư hơn một năm,thầy Lê Đ́nh Hạnh mời tôi về Nha khảo thí,để Bộ chuẩn bị cho thí sinh thi tú tài trắc nghiệm.Ở đó,mỗi môn sẽ cần ba người để soạn đề thi.Tôi hỏi ư kiến của thầy về việc này.Thầy bảo :" Làm việc cẩn thận,có trách nhiệm như Sơn,có thể làm ở Nha khảo thí được" Vậy là,tôi tŕnh bày với ông hiệu trưởng Petrus Kư để ông nhờ người thay thế.
Lúc này,ở đại học Cần thơ và đại học Tây Ninh có mời thầy về giảng dạy.Thầy nói :"Cả Đại học Văn Khoa Saigon,ông Nghiêm Toản có nói : "Nếu ḿnh xin làm tiểu luận cao học th́ ông sẽ nhận ngay!"...(có lần thầy nói với tôi là định nghiên cứu về "Thân phận người phụ nữ trong Chinh phụ ngâm,Bần nữ thán và truyện Kiều).
Thầy chỉ nhận lời dạy ơ ĐH Tây Ninh.Thầy đưa tôi cuốn sách dày của Lâm Ngữ Đường:Ẩm Băng thất văn tập" và đánh dấu những đoạn để tôi viết ra giấy,đưa vào máy đục chữ để in ra cho sinh viên học.Tôi c̣n phải phiên âm,dịch nghĩa ,giải nghĩa các từ khó trong bài.Công việc này tôi rất thích v́ có dịp học thêm.
Làm ở Nha khảo thí,có những buổi chúng tôi họp với thầy ở Bộ để được nghe về cách ra đề,chấm bằng máy,kiểm tra,tính tỉ lệ thí sinh đậu ...Lúc nào họp,tôi cũng thấy trước mặt thầy chai dầu "Nhị thiên đường"...
Thầy thường động viên chúng tôi:"Nếu mấy chú làm tốt việc ra đề,nói chung là ḱ thi tú tài được suông sẻ,ḿnh sẽ đề nghị cho mấy chú đi nghỉ ở Nhật hoặc Đài Loan một chuyến"...
Môn Quốc văn được đưa lên lớp 12,thay thế Triết học.Mấy anh em,theo lời mời của anh Hà Khải hoàn làm thành nhóm bảy người soạn sách "Quốc văn lớp 12"cho ban C và AB để đưa cho anh Quang in và phát hành.Khi hoàn thành quyển sách,chúng tôi mời thầy đến nhà hàng Lê Lai dự buổi cơm trưa thân mật,nhưng thầy bận quá không đến được.

T́nh h́nh đất nước lúc này rối ren...Tháng 4/1975 , tôi đền nhà thầy vào buổi chiều.Thầy xách hai cái ghế mây cho hai thầy tṛ ngồi trước cửa.Thầy vẫn trầm ngâm ,ít nói.Cứ mỗi ngày ,nghe tin một tỉnh "di tản chiến thuật".Nhiều quân nhân , công chức đă lên máy bay,đă xuống tàu chạy về Saigon hoặc ra nước ngoài.Cứ một ngày,có một tỉnh mất.
Tôi biết ḷng thầy đang ngổn ngang trăm mối.Không thể ở lại Saigon ,ra đi th́ làm thế nào? Nhất định là phải đi rồi.Thầy Cô và hai đứa nhỏ.Đi là ổn...nhưng rồi ông bà thân sinh? Làm thế nào?...Tôi hiểu ḷng thầy lúc này...và rồi thầy đi với gia đ́nh.Hai ông bà ở lại.
Đến chơi ,thầy Đảnh đă nói với tôi : "Ông Liêm đi,gởi gắm hai ông bà nhờ tôi coi sóc giùm:.
Cả mấy tháng,hai bác ở nhà ,không lúc nào yên.Cứ trông ngóng,chờ nghe tin tức của thầy...Mỗi lần đến chơi,tôi đều an ủi...Hai ông bà như người mất hồn....

Có một bữa đến thăm,bác trai nói :"Sơn coi những cuốn sách của " thằng Liêm" để lại.Cuốn nào dùng được th́ đem về,chứ mỗi lần đến,mấy cán bộ cứ trầm trồ măi ... "Rồi một buổi sáng,tôi xin phép chọn những sách chữ Hán (có đến mấy chục cuốn) Lúc ấy,cũng có một chị lựa sách của thấy.Những sách c̣n lại trong tủ,chắc bác đă tặng hết cho thư viện Petrus kư rồi...
Sau đó tôi được tin thầy đă liên lạc được ở nhà...Rồi thầy đă rước hai bác đi...Bác trai có gởi tôi cái danh thiếp ghi mấy lời từ giă,v́ khá lâu tôi không lại thăm bác.

Khi anh Vơ Đ́nh Ái c̣n sống,mỗi lần tổ chức họp mặt tại nhà của anh ấy (có cả anh Nguyễn Văn Đàng),các anh hay nói về thầy,bảo thầy là người bạn tốt,có thủy,có chung.Thầy đă xác nhận những người này trước là nhân viên của thầy ơ Nha khảo thí để xin chính phủ Mĩ cho định cư bên ấy.
Riêng tôi,tôi thấy thầy là người thầy cao quí,gương mẫu,suốt đời v́ sự nghiệp giáo dục,ví bao thế hệ học sinh.Tấm gương của thầy măi măi cho tôi noi theo.

                    Đầu tháng 3/2010

                   Nguyễn Viết Sơn