Vài kỷ niệm về trường xưa

Nguyên Nguyên

    Ai cũng muốn viết về trường xưa của mình. Nhất là khi trường đó bây giờ đã thay đổi tên  khác, còn giới hạn chương trình học , chỉ dạy chương trình tương đương với đệ nhị cấp hồi xưa. Trường trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong chỉ nhận học sinh từ lớp 10 đến lớp 12 và nhận cả nam lẫn nữ học sinh. Ngoài tên khác cũng đã hơn 25 năm rồi , trường vẫn nổi tiếng đứng vào bậc nhất cả nước , và có thể còn nổi bật hơn xưa nữa. Đối với rất nhiều người viết sống trong hoàn cảnh đầy đủ tiện nghi của các nước tân tiến , sự xa cách đó không những chỉ đơn thuần xa cách về thời gian, về năm tháng , mà còn về không gian xa vời ba chiều nữa . Thông thường xa cách nhau bằng một đại lục, bằng một đại dương . Người ta thường nói xa mặt cách lòng , nhưng nếu áp dụng vào quê hương, trường học , làng xưa cảnh cũ , e không được chính xác lắm, nếu không nói sai trật là đằng khác . Tuy vậy, người thích viết lách ngày nay được một lợi điểm : phương tiện viết lách và xuất bản đã trở nên quá phổ quát và tương đối không tốn kém . Cách thức đã tự viết bài bằng máy điện toán và gởi bài đăng báo hay chuyền nhau xem, hoặc đăng trên khung mạng đã trở nên quá nhanh, quá dễ dàng và hầu như mọi người đều có thể xử dụng hoặc thực hiện được . Chất liệu cần thiết để viết bài cũng dễ tìm qua việc liên lạc với nhau bằng i-meo, tứ thư điện tử e-mail . I-meo đã giúp đỡ bà con họ hàng bạn bè thân thuộc ngày xưa , hằng ngày hoặc tuần đều có thể liên lạc thăm hỏi tâm sự lẫn nhau , trao đổi nhau những kỷ niệm và ký ức về quá khứ , gởi cho nhau những bức ảnh ngày xưa bằng máy rà scanner và bằng i-meo. Thật nhanh, và càng ngày mạng liên lạc càng mở rộng thêm ra. Hiện nay trên toàn thế giới, nghe nói mỗi ngày có đến trên 10 tỉ i-meo người ta gởi cho nhau qua mạng internet.
   Thôi rồi , chưa gì vào bài đã bắt đầu lạc đề rồi ! Nhập đề theo kiểu này chắc các anh em PK đều có thể nhận ra. Đó là lối lung khởi, lòng vòng . Có chút ít cải biến ! Tuy vậy, nếu đưa bài này cho các thầy Nguyễn Văn Thiện, thầy Đỗ Quang Vinh, thầy Tạ Ký, thầy Vũ Ký , thầy Thái Chí chấm thử sẽ được cho zêrô là cái chắc. Vậy xin phép cua trở lại.

    Kỷ niệm trước hết kể ra đây là giờ thể thao ở sân vận động phía sau trường Petrus Trươhg Vĩnh Ký  Mỗi tuần một lần vào buổi sáng , thường thường thứ tư. Buổi chiều trong cùng ngày có giờ thể thao đó , hình như vẫn phải đi học như thường . Ngược lại nếu năm học nào đó có giờ học buổi sáng , giờ thể thao được tổ chức vào buổi chiều , Lâu ngày ký ức hơi bị sét rỉ, chỉ nhớ mường tượng như giờ thể thao được hoàn toàn bãi bỏ cho học sinh đệ nhị cấp. Nếu quả thật như vậy , có lẽ đây là một điểm sai lầm của những nhà giáo dục thời đó. Mới lên đến đệ tam (lớp 10) mà đã không cần tập thể dục nữa rồi.
 Muốn đến sân vận động có mặt tiền giáp vời đường Trần Bình Trọng , học sinh có thể đạp xe đến đó bằng hai nẻo chính : rẽ vào từ đường Trần Bình Trọng , hoặc chạy vòng vòng một đường hẻm thật nhỏ xuyên qua các cư xá của các giào sư và giám thị trường , từ đường Nguyễn Hoàng cũ tức đường Trần Phú bây giờ. Thầy huấn luyện thể thao nhiều năm ông Dương Ngọc Sum có nhà ở khu cư xá này. Sân vận động đó rất dễ nhận diện nếu đi ngang đường Trần Bình Trọng .Nó tọa lạc ở sát hông dãy lớp học , thường gọi nôm na là lớp học chuồng ngựa , đã từng cho trường Chu Văn An mượn tạm cho đến khoảng năm 1961-62 khi trường này được dọn về trường sở mới  ở khu Ngã 6 Chợ Lớn. Lúc vào học lớp đệ thất , tôi nhớ có một hai lần đạp chiếc xe nhỏ , cỡ bánh 550, theo một anh bạn chạy vòng vo khu này . Chạy từ sân vận động tuôn ra tới đường Thành Thái , khu trường Quốc Gia Sư Phạm, có nhiều đoạn đường phải xuyên qua những lùm cây cỏ dại mọc qua khỏi đầu . Sàigòn trong khoảng cuối thập niên 1950 vẫn hãy còn nhiều khoảng đất trống cỏ mọc lum tùm bên cạnh những con rạch hay những đường mương lớn. Nhất là những khu vực từ Bàn Cờ chạy ra đến ngã 7, ngã 6 Chợ Lớn , hay lên đến khu trường đua Phú Thọ, khu Bàu Sen , Đầm Sen , vv...Lúc đó hình như các trường Đại học Khoa học và Đại học Sư Phạm ở kế cận mới được tu bổ và xây cất cho được khang trang rộng rãi. Chỉ một vài năm sau những con đường mòn Petrus Ký này bị bít hết lối và thay thế bằng những hàng rào , những vách tường kiên cố phân định ranh giới của các trường đại học lân cận.
  Đường vào sân vận động thường có những xe bán hàng ăn như bò bía, khô bò đu đủ , bánh ướt chả lụa, bánh mì thịt, nước mía , sữa đậu nành , tức những món ăn sáng ăn trưa thịnh hành nhất của tuổi học trò. Đường hẻm vào sân vận động từ phía đường Nguyễn Hoàng ( cũ ) cũng có xe hàng quà bánh và trước khi đến sân vận động đi ngang qua hông của Tổng Thư viện Quốc Gia , phía trước có một cái sân rộng rãi với cây phượng vĩ trổ hoa đỏ rực rỡ vào mỗi mùa hè. Cửa sau của trường Petrus Ký nằm ngay gần cây hoa phượng này . Rất ít khi tôi thấy cửa sau này được mở ra. Sau lưng và phía bên hông của Tổng Thư Viện hồi tôi học cỡ đệ lục , đệ ngũ còn có một hành lang cũ ở đó nhiều dãy bàn học trò được sắp xếp ngổn ngang. Chỗ đó chúng tôi 
( Sáu, Mười và tôi ) thường học bài chung trước khi vào giờ học . Thường thừơng , môn Anh văn- bởi môn này dễ gây hứng thú nhất.
(Sáu thất lạc và bặt tin kể từ năm đệ tứ khi anh này  bỏ học chui vào bưng - có lẽ đi theo thầy Thiện; còn Mười, mới liên lạc lại được bằng i-meo cách đây vài tháng ). Mãi đến lúc học thi tú tài 2 , tôi mới dám mon men bước vào Tổng Thư Viện học bài dọn thi , ăn mặc quần áo sạch sẽ , nhón góc cho cao cao một chút ra vẻ chuẩn sinh viên.

    Giờ thể thao hồi đó bao gồm những môn thể thao kiểu Thế Vận Hội như : ném tạ , nhảy cao, nhảy xa, chạy bộ 100 thước ,vv... Sau đó học sinh được tự do chơi đá banh -bây giờ thường gọi "bóng đá" có lẽ cho hợp nhất với "bóng chuyền". bóng rỗ, bóng bàn,....Lúc đó những thần tượng đá banh của chúng tôi là Rạng ( thủ môn), Đực, Hùng I, và Hùng II,vv... của đội tuyển thủ Sàigòn . Và người đã làm cho thính giả toàn quốc biết đến tên tuổi của các cầu thủ này không ai khác hơn ký giả thể thao Huyền Vũ, trên những làn sóng điện trực tiếp truyền thanh các trận đá banh lớn. Những cầu thủ này đối với chúng tôi lúc đó cũng tương đương với những Ronaldo của Ba Tây hay Ahn Jung-hwan ( Hàn Quốc) ở thời đại World Cup 2002 bây giờ. Thỉnh thoảng cũng có những trận đấu giao hữu với học sinh các trường lân cận như Chu Văn An chẳng hạn . Nhưng ấn tượng hãi hùng nhất của giờ thể thao hồi đó vẫn là cái màn leo dây. Leo trên một sợi dây thừng chừng 10 thước bề cao. Việc này xem dễ nhưng thật ra rất khó. Phải biết mánh mới được . Bởi nếu chỉ leo dây bằng 2 cánh tay , hai tay phải thật khoẻ mới lôi được cả một trọng lượng của thân người. Mánh ở đây là phải dùng cả hai chân . Điểm thi thể thao năm đệ thất đó , tôi còn nhớ rất thấp , dưới trung bình rất xa. Tôi chỉ biết được mánh dùng thêm hai chân móc trên sợi dây thừng để cùng với hai tay kéo nguyên thân người lên trên từng bước một , sau khi đã qua phiên mình và quan sát các bạn cùng lớp leo dây đúng cách.
  Khoảng năm 1995, tôi về thăm gia đình và được dịp đi một tua vòng quanh khu vực sân vận động của trường Petrus Ký năm nào. Nhà cửa đã mọc lên chi chít như nấm, nhìn chỗ cũ không ra. Giống như cảnh tả trong một bài thơ của nhà thơ sông Vị, Trần Tế Xương tức Tú Xương , học hồi lớp đệ nhị :
  Sông kia rày đã nên đồng 
  Chỗ thành nhà cửa chỗ trồng ngô khoai
  Đêm nghe tiếng nhái bên tai 
  Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò
Sân vận động năm xưa đã bị che kín bởi một vòng 4 vách tường vách ván của những ngôi nhà lụp xụp bao quanh. Những con đường hẻm xưa như bị thu gọn lại - nhỏ đến nỗi hình như đạp xe đạp không được nữa. Tuy nhiên gần đây có một tin vui nhận được từ một vị đàn anh ( anh LQ) , cựu học sinh trường ( Chu Văn An ) , đã từng học tại khu chuồng ngựa 2-3 năm cuối trung học ( Khu lớp học chuồng ngựa này trước đó vài năm đã từng bị lực lượng Bình Xuyên chiếm đóng ). Anh LQ có họ hàng xa với cố gs Phạm Thế Ngũ của trường nhà, và đặc biệt rất có cảm tình với trường PK. Anh kể lại qua điện thư i-meo, một tin khá vui và phấn khởi : Trường đã được chấp thuận trả lại sân vận động cũ . Hy vọng một ngày nào đó trong tương lai các cụ cựu học sinh trường Petrus Ký sẽ có dịp tổ chức một buổi đá banh nhẹ tại sân vận động cũ để tìm lại những kỷ niệm thuở thiếu thời xa xưa.
  Cái tượng Petrus Trương Vĩnh Ký ngày xưa đặt ở gần cổng trường hiện vẫn còn ! Sau ngày 30 tháng 4, tượng được gỡ xuống . Những người dân kì cựu đất Bến Nghé chắc cũng còn nhớ Saigon năm xưa có tất cả hai tượng Petrus Ký trưng bày ở chốn công cộng. Tượng thứ 1 ở sân trường . Tượng thứ 2 của Petrus Ký ngày xưa được đặt tại một công viên trước dinh Độc lập ( cũ) và Bộ Ngoại giao ( cũ), gần khu nhà thờ Đức Bà . Không biết bức tượng đó bây giờ đi về đâu . Nhưng tượng đặt ở trường ngày xưa hiện vẫn còn trong phòng truyền thống của trường . Theo các photo chụp hình tượng đặt tại trường , ở phí dưới tượng có khắc :
 Sylv.Raffegeard
Saigon 1888
Chắc chắn đó là tên của nhà điêu khắc , phái nữ (?), Sylvie (?) Raffegeard hoặc phái nam Sylvestre Raffegeard. Trên tượng ở nơi áo Petrus Ký có 4 huy chương và hiện nay cả ban Giám Hiệu cũng không rõ về chi tiết của các huy chương đó . Phải chi cụ Vương Hồng Sển còn sống thì hay biết mấy.

        Kỷ niệm thứ hai xin phép kể về một chuyện cười ra nước mắt của học sinh trường nhà vào năm 1963. Năm đó có lẽ lần đầu tiên kể từ 1956, sinh hoạt chính trị miền Nam trở nên lộn xộn và mang nhiều biến động . Trường Petrus Ký có lẽ là trường trung học lớn duy nhất tại đô thành đã không tham gia phong trào quýnh lộn và ẩu đả với công an cảnh sát, như các trường Áo tím ( Gia Long), trường Trưng Vương, trường Chu Văn An, trường Võ Trường Toản, trường Cao Thắng ,vv... Kết quả các anh em học sinh của trường nhà đã hoàn toàn bị mất điểm , mất niềm tin yêu đối với các người chị, người em gái của trường GL, đánh dấu bằng một tin đồn động trời : Ban Đại Diện Học Sinh trường nhà nhận được một hộp quần áo lót phụ nữ do các chị các em trường Gia Long gởi đến . Đó chỉ là một tin đồn nhưng được lan truyền rộng rãi  trong giới sinh viên học sinh đô thành hồi thời đó . Thật ra lịch sử đã được viết đi , sửa lại rất nhiều lần kể từ năm 1963 đó. Và quan niệm thông thường vẫn cho rằng nguời ta không bao giờ nên phán xét các hành động xuống đường biểu tình của những nguời học sinh nhỏ dại , chưa đến tuổi công dân đó .( Chính Tổng Nha cũng chỉ giữ các học sinh gan dạ GL,CVA,TV, CT,vv... chừng 3 ngày rồi thả ra hết). Không ai bây giờ có thể trách cứ các chị Gia Long hay ai đó đã nông nỗi gởi hộp quần áo lót đó , nếu quả chuyện đó có thật. Cũng không ai có thể lên án các em học sinh Petrus Ký đã thiếu tình huynh đệ chi học sinh với các bạn cùng trang lứa tại khắp thành phố Sàigòn thời đó. Và chắc chắn cũng không ai tò mò muốn tìm hiểu xem quà đó đã được gởi qua bưu điện hay hoặc đưa tận tay bằng ... xe đạp. Cũng như chính ai đã nhận quà , phản ứng những người nhận quà ra sao, và họ đã dùng món quà đó để làm gì .Hoặc giả đó chỉ là một sự trùng hợp ngẫu nhiên : một món quà riêng tư - như quyển sách về Triết học chẳng hạn - giữa một người nữ sinh trong trắng nào đó đang học trường nữ trung học Gia Long gởi cho người bạn trai đang học trường Petrus Ký và lại có trong Ban Đại Diện trường . Hay đó thật ra chỉ là thứ quà ảo, mang đầy tính chất hư cấu , như thiệp chúc tụng gởi bằng i-meo ở thời internet bây giờ. Ảo ảo có thể trở thành thật thật với chất xúc tác đồn đại. Sự thật có lẽ nằm trong chốn không không có có của đời học sinh.
 Tuy nhiên , người viết chỉ xin phép được vô tư bật mí với tư cách của một chứng nhân vào một buổi sáng náo động giữa mùa thu 1963 đó. Trước buổi sáng đó chừng vài tuần trong mỗi lớp học cấp từ đệ tam trở lên , người ta thấy có rất nhiều học sinh mới vào nhập học. Chuyện này dễ hiểu vì niên học thường bắt đầu vào khoảng tháng 9. Nhiều học sinh rất to con , mà mang nét mặt rất " cớm " ( công an). Các học sinh nhu mì thường kháo nhỏ với nhau rằng đó là những công an mật vụ bên Tổng Nha gởi sang .Thật ra khác với các trường như Chu Văn An, Trưng Vương hoặc Gia Long , Tổng Nha- nhất là cư xá công an cảnh sát - chỉ cách trường có mỗi một con đường, đường Cộng Hòa ( cũ). Chỉ cần băng qua đường , công an cảnh sát có thể tràn vào trường dễ dàng , và chỉ trong vòng vài phút
   Thế là vào buổi sáng nắng đẹp giữa mùa thu 1963, sau vụ bùng nổ ở trường Gia Long vài ngày, trước giờ vào học hay trong giờ ra chơi gì đó , có một nhóm học sinh , đa số thuộc các lớp đệ tam học ở từng trệt dưới đất , bắt đầu lớn tiếng huýt gió và la to kêu gọi học sinh các lớp đệ nhị và đệ nhất ở trên các dãy từng lầu chạy xuống sân tham gia biểu tình . Lập tức có một nhóm người lạ mặt rất đông cũng nhào ra đứng dẵn các vị trí then chốt ở sân trường . Đồng thời chuông báo hiệu giờ lên lớp bắt đầu. Cuộc biểu tình bị tắt ngủm ngay.

    Có lẽ bị ấm ức , bởi thay vì nhận được những vòng hoa tươi thắm (ảo) ban Đại Diện lại nhận được hộp quần áo lót phụ nữ ( cũng có thể lại ảo nữa), sau ngày 1 tháng 11 năm đó có một cuộc nổi loạn nhỏ của một số học sinh các lớp đệ nhị cấp . Họ kéo nhau lên phòng ông Tổng Giám Thị , lúc đó là thầy Nhạc dạy Lý Hóa , đập phá lung tung và tháo gỡ cái bảng đề Tổng Giám Thị gắn ở phía trên cửa ra vào phòng làm việc của ông Tổng. ( Người gỡ bảng phải được công kênh lên - một động từ được sáng tác, hay rất thịnh hành, vào thời đó- mới đủ cao để tháo gỡ bảng . Học sinh đó mang tên T.N.Minh từng học bài thi chung với người viết tại chùa Xá Lợi , tại trường CVA nơi các lớp học chuồng ngựa cũ ). Tội nghiệp thầy Nhạc bị một phen hú vía và đã leo ra cửa sổ chạy thoát thân , chạy vọt về hướng đường Nguyễn Hoàng. Nhìn lại đó là một kỷ niệm vui- trong sự nhắc nhở luôn luôn rằng lịch sử từ năm đó trở đi đã được viết đi sửa lại rất nhiều , nhiều lần. Và qua nhiều năm tháng, bây giờ kỷ niệm đó thường được xem như hàm chứa những ảo ảnh của cuộc đời , những bồng bột sôi nỗi của tuổi thơ.
  Kỷ niệm nữa kể ra đây, về những buổi lễ phát phần thưởng cuối năm học. Năm đệ thất không biết vì hay không bằng hên sao đó , tôi được nhận phần thưởng , với một lần xướng danh, hạng nhất về môn Vạn Vật. Thầy dạy môn Vạn Vật là gs Đặng , nhà ở khu gần chợ Bàn Cờ- đối diện xéo xéo với nhà anh bạn Huỳnh Trung Tín, và cũng cùng xóm với thầy Nguyễn Văn Thiện dạy chúng tôi môn Việt Văn năm đó. Lễ phát thưởng thường thường được tổ chức tại trường Quốc Gia Sư Phạm ở góc đường Thành Thái gần đó, bởi trường này có 1 giảng đường (amphithéâtre) rộng lớn. Người viết còn nhớ lễ phát thưởng được tổ chức tại trường QGSP mãi cho đến năm đệ nhất, mới được dời trở về trường nhà. Tổ chức tại dãy hành lang đi từ phòng Hiệu Trưởng đến phòng họp các giáo sư. Lúc đó gs Nguyễn Thanh Liêm làm Hiệu Trưởng , thay gs Phạm Văn Lược. Phần thưởng, bây giờ nhìn lại , thường không có gì ngoài vài quyển sách bán ế do các nhà xuất bản lớn,hoặc các Bộ, các Nha, hay các Mạnh Thường Quân tặng. Dù vậy, việc đi lên bục để nhận quà thưởng từ một vị quan chức cao, hay một phụ huynh học sinh nào đó , luôn luôn cho học sinh được phần thưởng một cảm xúc không bao giờ quên , gắn bó mãi trong suốt cuộc đời hành hiệp  mai sau ( bắt chước Kim Dung). Người viết còn nhớ sau lễ phát thưởng là " hè về-hè về : trời hồng hồng sáng trong trong ..." . Trưa trưa trước khi ngủ trưa tôi thường đem mấy quyển sách đó đọc tới đọc lui, xem như trau dồi tiếng Anh tiếng Việt chuẩn bị cho năm học sau . Người viết tự nhiên viết ra đoạn này không phải để khoe đã được lãnh phần thưởng vì thật ra con đường học vấn cũng lắm chông gai , có năm trúng tủ được thưởng có năm không.
  Kỷ niệm cuối trong bài hoài niệm giới hạn này xin kể đến những buổi đi tắm sông tắm rạch , chèo xuồng ở những khu vực thuộc miệt đồng quê phía Phú Lâm. Năm đó tôi đang học lớp đệ ngũ (lớp 8) hay lớp đệ tam (10) thì phải . Mấy bạn cùng lớp như LVNa, NVSáu, PTNhàn, PV Đạt, TV Mười thường tổ chức những buổi đi tắm sông tắm rạch, chèo xuồng ở miền đồng quê, vào dịp cuối tuần. Đi theo mấy anh đó được một hai lần , tôi thấy khoái quá mới rủ thêm một anh bạn ở cùng xóm và cũng học PK tên QTT đi theo. ( Anh QTT hiện có trong ban giảng huấn của trường Lê Hồng Phong dạy môn Sử Địa ). Quá hứng thú, anh QTTđứng trên bờ sông nhỏ đầy đất bùn đó nhảy ùm xuống sông theo thế nhảy của Thế Vận Hội. Không may dưới lòng sông có cắm cọc nhọn ! Nhưng rất may anh không bị đâm thẳng vào bụng , mà chỉ bị sướt chảy máu rất nhiều vết trên bụng và ngực. Các bạn và tôi bị một phen hú hồn khiếp vía , giống như phim Deliverance được xem sau này. Nhất là tôi phải ăn phải nói làm sao với hai Bác thân sinh anh QTT. Trở về nhà, QTT đi chích vài mũi thuốc chống tetanus, và tôi ngồi khép nép nghe lời mắng trách của hai Bác. Bởi cả hai đứa đi chơi không có nói gì với người nhà hết. Lần đi tắm sông đó hình như là lần cuối cùng .
  Người viết tự nhìn nhận rất yếu trong cách kết thúc một bài viết. Xin được kết thúc bằng cách trực khởi, chỉ chấm hết là hết.