HOÀI NỊÊM

Đôi dòng về Nguiễn Ngu Í

    Nhân đọc "Hồi ký Trần Văn Khê ( Tập I NXB Trẻ) có đoạn viết về Nguyễn Hữu Ngư ( tức Nguiễn Ngu Í),chúng tôi xin mạo muội ghi lại đôi điều hiểu biết về nhà văn,nhà giáo này.Phải,Ông Nguyễn Hữu Ngư trước đây có dạy học ở một số trường tư thục như Tân Phương,Đạt Đức v.v...Nhưng bọn trẻ chúng tôi hồi học lớp đệ nhị ( lớp 11) trường Petrus Ký ,biết ông qua những bài viết đăng trên tạp chí Bách Khoa.Phải nói rằng anh bạn rất thân của tôi,anh Bùi Thanh Danh nhờ duyên văn tự thế nào mà làm quen với ông,biết được địa chỉ nhà và biết ông có cuốn "Thi nhân Việt nam" của Hoài Thanh,Hoài Chân.Anh Danh nói với tôi,tôi đã gặp ông Nguyễn Ngu Í,ông có cuốn "Thi nhân Việt nam" nhưng không cho mượn đem về vì theo ông cho biết,hiện chỉ có ông và thư viện quốc gia là có quyển này.Ông nói : cho em mượn rủi cháy nhà,cháy luôn sách thì sao?Chi bằng em hãy đến đây,tôi để sách trên đầu tủ,cứ việc lấy xuống mà ghi chép.Hối ấy vào năm 1959-1960 cuốn sách này chưa tái bản (mãi đến năm 1967 ,khi chúng tôi học Đại Học Sư Phạm,trường cũng chỉ in ronéo cho sinh viên tham khảo) nên rất quí.Thế là hai đứa hẹn nhau,với sự cho phép của ông,đi xe đạp đến nhà ông,rồi Danh đọc cho tôi chép,vào mỗi buổi sáng chủ nhật từ 8 đến 10 giờ.Nhà ông nằm trong con hẻm lớn,quay về hướng đông,nhỏ hẹp và có gác gỗ.Chúng tôi được biết vợ ông dạy ở trường Aurore ( nay là trường Lương Định Của).Ông Nguyễn nhỏ người,hơi gầy,tóc hớt cao,mang kiến cận thị,tính tình hòa nhã,vui vẻ,dể mến.Ông đi làm trên chiếc xe mobylette.Một vài lần đầu chúng tôi ngồi chép sách trong phòng nhỏ dùng làm phòng khách,phòng làm việc,ở phía trứơc nhà.Về sau ông bảo chúng tôi lên gác,ngồi ở cái bàn đặt cuối cầu thang để chép.Chúng tôi ghi chép được hết phần đầu của quyển sách "Một thời đại trong thơ ca ".Lúc đến nhà thường không gặp ông,mà chỉ thấy vợ ông ra mở cửa cho chúng tôi vào,chỉ chỗ ngồi,chỗ để sách.Trên gác cũng là nơi làm việc và cũng là chỗ ngủ,không có bàn ghế tủ giường gì,chỉ thấy manh chiếu và sách vở,báo chí để bừa bãi phía ngoài,hoặc sắp gọn sát tường.Có khi ông cho chúng tôi xem thư của ông Trần Văn Khê,của ông Hồ Hữu Tường.Ông Hồ Hữu Tường gọi ông là "chú Cá :(cá là Ngư).Ong còn cho biết hồi trung học,học chung với ông Trần Văn Khê,ông Lưu Hữu Phước ở trường Petrus Ký.Bây giờ thì không còn nhớ chúng tôi lui tới nhà ông bao lâu,có lẽ vài ba tháng gì đó,sau phần "Một thời đại trong thơ ca",chúng tôi chép hết phần "Cung Chiêu Anh Hồn Tản Đà" rồi thôi,có lẽ về sau bận học thi tú tài nên đã ngưng công việc.
    Chúng tôi được biết ông Nguyễn là người rất thương học trò,nhất là học trò nghèo.Có lẽ là xuất phát từ hoàn cảnh cá nhân ông.Ông cũng đã có công sưu tập,bổ sung cho cuốn "Thi Nhân Việt nam" bằng những bài thơ,tập thơ của các tác giả trong sách ấy,gom thành bộ "Thi Ca Tiêu Biểu" gồm sáu,bảy tập,in ronéo,giấy đen mà hiện nay chúng tôi còn giữ.Theo dõi trên tạp chí Bách Khoa mới thấy tài gợi chuyện của ông để những người ông muốn hỏi,bộc lộ hết can tràng của mình.Những bài phỏng vấn ấy,ông gom lại thành tập sách " Sống và viết với ...".Ngoài các nhà văn,nhà thơ ,ông còn phỏng vấn các họa sĩ...Cuốn truyện "Khi người chết có mặt",hồi ấy chúng tôi rất thích.Nói về nhà văn này,Nguyễn Hiến Lê,trong " Hồi ký Nguyễn Hiến Lê",trang 510 có ghi :" Ngu Í chuyên về phỏng vấn,từng trải,có nhiều nhiệt tâm,văn có duyên"
    Vì bệnh tâm thần nên ông là thân chủ thường xuyên của bệnh viện Chơ Quán và Dưởng trí viện Biên Hòa.Các bác sĩ,nhất là bác sĩ Tô Dương Hiệp,con trai nhà văn Bình Nguyên Lộc ( Bình Nguyên Lộc cũng là học sinh Petrus Ký) đã gom góp các bài thơ của các nhà thơ tâm thần của bệnh viện,trong đó có Nguyễn Ngu Í,in thành tập " Thơ điên " do Thái bình điên quốc xuất bản.
    Ông chủ trương cải cách chữ quốc ngữ,như thay " y" thành " i " ( nếu cách phát âm không đổi) như " I tế " ,nguiên nhân " ( bút danh của ông cũng là một áp dụng cho lối cải cách đó); ngày xanh thành " ngèi xanh"v.v...
    Từ những năm 1974 về sau,chúng tôi chỉ nghe nói ông bị bệnh nhiều,không thấy bài viết của ông nữa.Thật đáng thương và đáng tiếc cho một con người " Trời cao,phận thấp,chí khí uất " ( Tản Đà ) ấy.

                                                                        Những ngày cuối năm 2003
                                                                                Nguyển Viết Sơn