Câu đối Tết

          Ngày Tết,khi Hán học còn thịnh hành ở Việt Nam,người ta treo câu đối lên hai bên nhà để khách đến thăm cùng thưởng lãm với chủ.

Câu đối gồm hai câu có số chữ bằng nhau và đối chọi nhau cả về lời lẫn ý
          Câu đối được viết lên hai dải giấy điếu bằng mực Tầu nhũ kim (loại mực lấp lánh vàng hay bạc).Người viết câu đối là các ông Thầy đồ già trong làng,vốn có chữ tốt văn hay lại thêm tài viết chữ đẹp.Nội dung câu đối Tết là những lời chúc lành đầu năm.

                   Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ,
                   Cây nêu,tràng pháo,bánh chưng xanh
          Vậy câu đối có từ bao giờ? Theo sách "Tống sử-Thục thế gia", thì câu đối đầu tiên được chính chúa nước Thục là Mạnh Sưởng viết trên tấm gỗ đào vào năm 959 :

Tân niên nạp dư khánh,

Gia tiết hiệu trường xuân

(Năm mới thừa chuyện vui, tiết đẹp Xuân còn mãi).

          Tại Việt Nam,câu đối cổ mà ý nghĩa rất mới là của Vua Lê Thánh Tông (1442-1497) :

Có một lần nhà vua thăm một nhà dân không treo câu đối vào dịp tết Nguyên Đán vui tươi của dân tộc như các gia đình khác, Lê Thánh Tông đóng vai một người thường dân có biết chữ bèn hỏi:

- Tại sao nhà nào trong dịp Tết cũng đều treo câu đối nói về nghề nghiệp của mình mà nhà ông lại không có?

Chủ nhà ngại ngần một phút rồi buồn rầu đáp:

- Thưa ông, chẳng dấu gì ông, tôi làm cái nghề hèn hạ quá nên không dám phô với thiên hạ ông ạ.

Nhà vua hỏi lại, chủ nhà mới bộc bạch:

- Thưa ông, nhà tôi làm nghề dùng cào chìa hốt phân bắc bán cho các nhà trồng rau ông ạ.

Nhà vua cười vui vẻ:

- Việc làm đó chẳng có gì hèn hạ cả mà nó còn giúp phát triển nông nghiệp trồng rau, trồng lúa xanh tốt. Ông nên chú ý ủ phân, đừng để phân tươi bốc mùi hôi thối cả vùng là được. Tôi xin tặng ông câu đối Tết nhé!

Vua bảo lấy giấy hồng điều và bút nho rồi viết đôi câu đối sau:

Ý nhất nhung y, năng đảm thế gian nan sự

Đề tam xích kiếm, tận thu thiên hạ nhân tâm.

Tạm dịch như sau:

Khoác một áo bào, đảm đương việc khó trong thế gian

Cầu ba thước kiếm, tận thu lòng dạ của thiên hạ

Nhà vua ví chiếc áo lá tơi và cây cào chìa 3 răng của người dân như áo bào và thanh kiếm của người hảo hán. Ta thấy Lê Thánh Tông đánh giá cao vai trò của người nông dân và quý trọng mọi nghề, miễn là nghề đó phát triển sản xuất làm cho dân no ấm.

Ý nghĩa câu đối đó mới mẻ và có tác dụng giáo dục nghề nghiệp sâu sắc cho ngàn đời sau. Thái độ thân dân, hành vi đi sát dân của vua xưa kia nhắc nhở cán bộ chúng ta ngày nay phải lấy dân làm gốc, gần gũi nhân dân, quan tâm đến đời sống của người lao động.   

Cũng có những câu đối tuyệt hay nhưng không rõ chính xác là của ai:

Nhất thụ mai hoa nhất thụ ngọc

Bán sàng minh nguyệt bán sàng thư

(Một cây hoa mai một cây ngọc, Nửa giường sách vở nửa giường trăng)

Với chủ đề đón Tết đón Xuân nên câu đối đầu năm luôn tràn ngập sắc xuân:

Xuân phong xuân vũ xuân quang hảo

Tân tuế tân niên tân sự đa

(Gío xuân mưa xuân ánh xuân đẹp, năm mới tuổi mới nhiều chuyện hay)

Trong câu đối ngày xuân thường có bóng hoa đào, hoa mai và các thứ đặc trưng của ngày Tết. Và chúng cũng chính là sư giả của mùa xuân:

Sổ điểm đào hoa tri vãn tuế

Nhất hương địa bánh báo tân xuân

(Vài bông đào nở hay năm hết, một mùi hương bánh báo xuân về)

Ngày xuân cũng là lúc người ta cảm nhận tốt nhất vẻ đẹp của đất trời ,của giang sơn gấm vóc nghìn thu mà tổ tiên trao gửi lại:

Thiên thu tuế nguyệt thiên thu mỹ

Vạn lý giang sơn vạn lý xuân

(Ngàn năm thu đến ngàn thu đẹp, Vạn dặm giang sơn vạn dặm xuân)

                    Câu đối của Trần Tế Xương  :

          Thiên hạ xám rồi còn đốt pháo

          Nhân tình bạc thế,lại bôi vôi

                                        Hồ Xuân Hương có câu đối  :

                                              Tối ba mươi khép cánh càn khô
                                        Ních chặc lại kẻo ma vương đưa quỷ tới                       

          Sáng mồng một,lõng theo tạo hóa

          Mở toang ra , cho thiếu nữ đón xuân vào

          ( Nhân dịp Tết Bình Tuất 2006 ban biên tập nội san sưu tầm gởi các bạn đọc cho vui)