Đứa bé bị phạt
Có người bảo là tôi rất nghiêm khắc đối với học sinh,có người lại bảo tôi nuông chiều học sinh.Cả hai nhận xét đều đúng,nghiêm khắc hay dễ dăi tùy trường hợp.Nữ sinh ngồi trong lớp mà bỏ chân ra khỏi dép hay ngồi đầu bàn mà đưa chân ra đường đi th́ bị tôi la mắng ngay.Nam sinh tóc dài hay không cài nút cổ áo,tôi không cho vào lớp,học sinh đi trễ,đến lớp sau tôi thường phải đứng ngoài cho đến hết giờ học.Nhưng thấy học sinh ngủ gục trong lớp,không bao giờ tôi kêu dậy,v́ tôi nhớ lúc nhỏ có nhiều lần tôi thức khuya đêm trước ở nhà,vào lớp không thể nào nhướng mắt lên nổi.Có lần , mấy cậu ham chơi vào lớp mồ hôi mồ kê nhễ nhại,tôi cho xuống cuối lớp cởi áo ra ngồi học,v́ tôi biết rằng bắt các em đó ngồi yên trong lúc lửa trong người tiếp tục bốc ra th́ các em chẳng học hành ǵ được.Tôi c̣n nhớ lúc nhỏ nhiều lần tôi đi học sớm và đá banh giữa trưa,dưới cái nắng chang chang,trên miếng đất trống trước trường cho đến khi có tiếng trống báo hiệu giờ vào lớp mới thôi.Lúc đó ngồi trong lớp,tôi cứ nghĩ rằng được cởi trần là điều hạnh phúc nhất trong cơi đời này.
Ngoài một số chi tiết vừa kể trên,nói chung,tôi vẫn thuộc loại nghiêm khắc.Do đó ở mỗi trường mà tôi đến dạy,bao giờ người ta cũng dành cho tôi một ghế trong hội đồng kỷ luật.
Từ năm 1978,tôi về dạy tại một trường, mặc dầu tôi không c̣n có dịp ngồi “xử án” các em phạm lỗi nặng trong trường nữa,nhưng thỉnh thoảng người ta cũng hỏi ư kiến tôi về việc xử lư các trường hợp vi phạm kỷ kuật.
Hôm đó,giờ chơi tôi đang ngồi nói chuyện với anh hiệu trưởng trong văn pḥng th́ giáo viên trực dẫn một học sinh vào.Hiệu trưởng ngẩng lên nh́n :
-Chuyện ǵ vậy?
-Đánh lộn trên sân trường.
-Tại sao chỉ có một đứa?
Anh giáo viên trực chỉ tay vào em học sinh :
-Thằng này đánh thằng kia.
Nói xong, anh để đứa bé đứng đó và đi ra.
Thấy tôi đang ngồi bên cạnh ,anh hiệu trưởng quay sang hỏi tôi:
- Anh là giáo viên dạy lâu năm nên tôi muốn xin ư kiến của anh.Chúng ta nên áp dụng h́nh phạt ǵ với em học sinh này ?
Tôi nh́n đứa bé,trông nó thực hiền lành.Nó ngẩng mặt lên,đôi mắt ướt,hai tay đan vào nhau.Trong đầu tôi,có một cánh cửa hé mở để tôi nh́n vào quá khứ xa xăm.Tôi nghe tiếng trả lời của chính ḿnh với anh hiệu trưởng :
- Nếu tôi là hiệu trưởng th́ tôi tha cho nó.
Anh hiệu trưởng nh́n tôi ngạc nhiên :
-Sao thế,anh có tiếng nghiêm khắc với các em học sinh lắm mà? Học sinh đánh lộn trên sân trường là vi phạm nội quy một cách trầm trọng, không lẽ được tha tội dễ dàng thế này sao?
Tôi chưa trả lời thế nào cho anh hiểu th́ may quá, kẻng đánh vào lớp.Tôi chào anh và đi ra.
* *
*
Cánh cửa của quá khứ vẫn tiếp tục hé mở,tôi nh́n thấy một đứa bé lủi thủi đi qua dưới chân tượng ông Petrus Kư trong sân trường,tay nắm chặt tờ giấy phạt cấm túc .Nó h́nh dung cặp lông mày của cha nó sẽ nhíu lại khi đặt bút kư vào tờ giấy báo cấm túc của con ḿnh.
Nó bị phạt v́ tội đánh lộn trước cổng trường,gây náo loạn trong giờ học sinh vào học.Nó cảm thấy ḿnh vừa có lỗi,vừa không có lỗi.Chính thằng kia cố t́nh gây sự để làm hư chiếc xe đạp quư giá của nó.Nó đă mơ ước một chiếc xe đạp trong bao nhiêu năm trời.Cha nó đă trích một phần lương để mua thưởng cho nó khi nó thi đậu vào trường trung học Petrus Kư.
Kỳ thi tuyển vào trường Petrus Kư là cuộc tranh đua ngoạn mục của tất cả nam sinh ngụ tại thành phố và các tỉnh lân cận. Lycée Petrus Kư là vùng “đất hứa” của tất cả con trai,cũng như Collège Gia Long là vùng đất hứa của tất cả con gái sau khi qua bậc tiểu học.V́ vậy,trúng tuyển vào Lycée,nó làm cho cha nó vui mừng.Ông đă nói với người bạn :”Con tôi vào Petrus Kư rồi, nói xong ông cười;nụ cười chứa cả một niềm hănh diện và hạnh phúc to lớn.
Sau đó ông thưởng cho nó một chiếc xe đạp mới toanh,một phần thưởng thật xứng đáng với niềm vinh dự mà nó mang lại cho gia đ́nh.C̣n nó,thực khó tả nổi sự sung sướng khi nhận được phần thưởng này.Trong hai năm cuối bậc tiểu học,trường ở xa nhà,ngày hai lần,nó phải đi bộ đến ră gị.Có những buổi chiều chuyển mưa,nó phải chạy bộ từ trường tiểu học Chí ḥa về nhà măi tận Phú nhuận cho kịp tối.Nó chạy lúp xúp dọc theo đường Verdun (Cách mạng tháng 8 bây giờ),bọc đường Champagne(Lư Chính Thắng),quẹo sang Mac Mahon ( Nam Kỳ khởi nghĩa),băng qua Paul Blanchy (Hai bà Trưng),thêm hai con đường đất đỏ không tên nữa mới về đến nhà.
Nay có xe đạp rồi,trường Trung học Petrus Kư có xa hơn một tí cũng chẳng nghĩa lư ǵ.V́ thế ,nó thương yêu và săn sóc chiếc xe đạp c̣n kỹ hơn người ta săn sóc các người đẹp trong cuộc thi hoa hậu nữa.
Cũng v́ vậy,nó thường bị bạn bè trêu chọc.Bạn nó cũng có đứa có xe nhưng là chiếc xe cũ mèm,đen thui dính đầy bùn đất,làm sao sánh được với chiếc xe mới toanh của nó,không một vết trầy nhỏ trên mặt sơn xanh bóng loáng.Khi dẫn xe vào cổng,nó cẩn thận tránh va chạm vào xe khác.Trong nhà để xe,nó lựa nơi có giá đỡ vững chắc để an tâm xe không bị ngă đổ vào nhau.
Trưa hôm đó,gần đến giờ mở cổng,học sinh đă bu đen trước cổng trường.Tất cả hờm hờm như đoàn xe đua chờ đợt phát súng lệnh xuất phát.Cổng trường vừa mở,bọn đi đầu vọt vào.Nó chưa kịp rướn tới th́ một thằng ở sau tông mạnh vào xe nó làm nó mất thăng bằng ngă xuống,đau đớn thấy xe nó bị một xe khác đè lên.Nó vùng dậy nh́n ra sau thấy một thằng nhe răng cười.Đúng là thằng này rồi.Nó bước đến đấm vào mặt thằng đó một quả thôi sơn.Có nhiều tiếng la ồn ào.Nó và thằng kia bị nhiều cánh tay ôm lại.Cửa trường mất hết trật tự.Lập tức cô giám thị chạy đến.Có nhiều tiếng la to cùng lúc :”thằng này đánh thằng này”.
Cô giám thị túm lấy một ḿnh nó lôi lên văn pḥng,sau khi giao chiếc xe của nó cho một đứa đi bộ dẫn vào.Cô chỉ cho nó một góc trong pḥng giám thị,bảo nó đứng đó c̣n cô th́ trở ra cổng.
Căn pḥng hoàn toàn vắng lặng,mấy chiếc bàn trống trơn,hai chiếc quạt quay một cách mệt mơi trên trần nhà.Bên ngoài tiếng cười nói ồn ào tăng dần trong khi học sinh tràn ngập bốn dăy hành lang dài hun hút.Nó hiểu rằng trong vài phút nữa giờ học sẽ bắt đầu.Hai giờ đầu của lớp hôm nay là hai giờ sử địa của thầy Tâm.Nó đă học bài của thầy rất thuộc,hi vọng sẽ được gọi lên bảng và được thầy cho một điểm tốt,tối thiểu phải là mười bốn trên hai mươi.Hai giờ kế tiếp là giờ Pháp văn của thầy Thiệp,nó đă soạn kỹ phần étude de texte và dự định t́nh nguyện tŕnh bày cho cả lớp nghe.
Nghĩ đến việc học hôm nay ,nó cảm thấy hào hứng và trong phút chốc nó quên rằng ḿnh đang ngồi đây chờ h́nh phạt.Không,lỗi nầy không phải tự nó cố ư gây nên , nó đă bị khiêu khích một cách quá đáng, nó cố gắng giữ b́nh tĩnh và chuẩn bị bài diễn văn để tŕnh bày với cô giám thị.
Bỗng nó giựt thót cả ḿnh khi tiếng chuông vào lớp reo vang khắp nơi. Tim nó đập loạn đả,mắt nó hoa lên,tiếng chuông dài như bất tận.Tiếng chuông ngừng một chút rồi lại vang lên,ba hồi như thế,có khác nào ba hồi chuông báo tử.
Nó là một học sinh có kỷ luật,không bao giờ đi trễ nên thường ngày,tiếng chuông đối với nó thực hiền ḥa.Hôm nay,đứng đây trong tâm trạng của một tử tù chờ giờ lên đoạn đầu đài,hồi chuông vào lớp làm cho tâm hồn nó bấn loạn.
Nó nhón cổ lên để t́m cô giám thị.Nó thấy cô rồi.Nhưng khổ chưa,cô cứ đảo qua đảo lại,đảo tới,đảo lui trên hành lang,ngang qua các bạn nó đă hàng hai chỉnh tề trước cửa các lớp.Giáo sư lần lượt xuất hiện,từng mảng học sinh biến mất qua khung cửa,cho đến khi các dăy hành lang hoàn toàn trống vắng.Nó h́nh dung các bạn nó bắt đầu ngồi xuống im lặng lấy sách vở ra,chuẩn bị nghe thầy cô giảng bài.Ḷng của các bạn nó thanh thản biết bao,c̣n ḷng nó đang rối bời trong chờ đợi,trong lo âu,trong cay cực.
Một vài thầy giám thị bước vào pḥng,nh́n nó với đôi mắt lạnh lùng, không chút thiện cảm,rồi im lặng về bàn làm việc của ḿnh.Nó chờ mong cô giám thị.Sau cùng cô cũng xuất hiện và đi thẳng về bàn ḿnh.cô lẳng lặng kéo hộc bàn lấy ra hai tờ giấy và hí hoáy viết.Mặt cô hiền lành và phúc hậu;hàng ngày nó và các bạn thuờng gọi cô là maman ,v́ vậy nó cũng đỡ lo. Nó tiếng tới đứng truớc mặt cô,thu hết can đảm để bắt đầu bài diễn văn phàn trần mà nó đă soạn sẵn trong đầu:
- Thưa cô…
Cô giám thị dùng tay trái ngăn nó lại không cho nói tay phải kư tên vào cuối tờ giấy thứ hai.Vẫn không nói một lời nào cả ,cô nhét vào tay nó hai tờ giấy nhỏ rồi khoát tay bảo nó đi ra.
Hoang mang cùng cực,nó bước ra,đọc ngay hai tờ giấy vừa nhận được.Tờ thứ nhất có tựa rất đậm :”Billet d’entrée”,Đó là tờ giấy cho phép vào lớp,có ghi trễ mười phút.Tờ thứ hai là giấy báo phạt gởi về cha mẹ có ghi:”Demi consigne”,với lư do đánh lộn.
Nó thở phào nhẹ nhơm.Chỉ bị phạt demi-consinge nghĩa là nửa cấm túc mà thôi,thế là rất nhẹ.Nửa cấm túc có nghĩa là vào trường ngồi học bài sáng chủ nhật,từ bảy giờ đến chín giờ,dưới sự giám sát rất dễ chịu của một giám thị trực.Mất hai giờ đá banh sáng chủ nhật, thực đáng tiếc.Nhưng không sao,cấm túc xong, tiếp tục chơi đến mười một giờ rồi về ăn cơm,cũng không đến nỗi nào.
Nó lủi thủi đi ngang qua bức tượng ông Petrus Kư, pho tượng mà nó nh́n thấy hàng ngày và măi măi sau nầy vẫn là h́nh ảnh đầy kính trọng và thân thương của nó.
Nó bước vào lớp,các bạn đều nh́n lên với cặp mắt hỏi han.Thầy Tâm ngừng nói,bài giảng địa lư bị gián đoạn.Thầy nh́n nó một cách khó chịu.Nó cung kính dùng cả hai tay đưa cho thầy giấy phép vào lớp.Thầy câm lấy,đọc nhanh rồi ngồi vào ghế,rút viết lật sổ ra ghi vào Demi-consigne; lư do đi học trễ,làm gián đoạn bài giảng.Thầy xua tay cho nó về chỗ,vẫn không nói với nó một lời nào cả.Thế là tiêu trọn buổi sáng chủ nhật.Hai cái demi-consigne thành một cái consigne entière ,vị chi là bốn giờ liên tiếp giam ḿnh trong pḥng học với thầy giám thị trực cùng một số học sinh lười biếng hoặc vi phạm kỷ luật.Bốn giờ cấm túc ngồi yên,không được nói chuyện,tha hồ mà tưởng tượng cảnh vui đùa của các bạn trong sân vận động.Demi-consigne với hai giờ cấm túc th́ c̣n dễ chịu chứ consigne entière với bốn giờ liền bị giam hăm trong pḥng th́ quả là gay go lắm đó.
Tôi cảm thấy tủi thân nên lủi thủi về chỗ ngồi.Vâng đứa bé tội nghiệp đó chính là tôi.
* *
*
Trong cuộc đời dạy học,tôi đă phạt học sinh không biết bao nhiêu lần,nhưng chưa bao giờ phạt về tội đánh lộn trong phạm vi nhà trường.Tôi công nhận đánh lộn là một lỗi,có khi là một lỗi rất nghiêm trọng,cần trừng trị..V́ thế,ai đó có phạt,tôi không phản đối,nhưng tôi th́ không bao giờ tham gia vào sự trừng phạt đó.Nếu giao cho tôi toàn quyền xử lư th́ tôi tha ngay.Đó là điều phi lư nhưng tôi vẫn bằng ḷng.V́ trong cuộc đời này có vạn điều phi lư hơn mà ta vẫn phải chấp nhận.
Vả lại,có hoài niệm về tuổi trẻ của ḿnh và sống lại một cách chân thành với tâm t́nh thơ ấu,người làm giáo dục sẽ dễ ḥa đồng tâm hồn ḿnh với tâm hồn bọn trẻ,điều kiện thiết yếu để cho việc giáo dục được thành công.
VƠ PHÁ (cựu học sinh 50-56)