Thân gởi Dinh Nguyen và các bạn bè,

Sáng nay, mở internet ra để đọc thư, tôi nhận được lá thư của Dinh Nguyên gởi bài viết của Ths Lê Chí Hiếu nói về cuốn sách Đạo Đức Kinh của Lão tử. Từ ít lâu nay, tôi đã nhận được rất nhiều thư của Dinh Nguyên mà ân hận chưa hề biết Dinh Nguyên là người bạn quý nào của tôi. Dù sao tôi cũng xin trân trọng gởi lời cảm ơn Dinh Nguyên. Riêng kỳ nầy, bài viết về Đạo Đức Kinh gây cho tôi thực  nhiều vui thích.

Vì vui thích nên đâm ra có hứng muốn nói với anh em vài ý nghĩ thô thiển của mình về bộ sách quá nổi danh nầy của Lý Nhĩ.

Tôi nhớ, cách nay khá lâu, lần đầu tiên sau khi đọc cuốn sách Đạo Đức Kinh do Thu Giang Nguyễn Duy Cần biên soạn và chú thích, tôi đã ngẩn ngơ vì đọc được những ý tưởng cao siêu, thâm trầm, lật ngược một cách tàn nhẫn và tuyệt vời nhiều tiêu chuẩn đạo đức của xã hội theo đường lối Khổng Mạnh mà tôi và các bạn đã từng được dạy dỗ. Các bạn còn nhớ hai câu đối trước của trường Petrus Ký của chúng ta không?

Dạo đó, chúng mình ai cũng công nhận Khổng tử là thánh nhân, là vị vạn tuế sư biểu, nhưng khi tôi đọc Đạo Đức Kinh và nhất là giai thoại sau đây thì mới thấy thánh nhân Khổng tử còn dưới cơ Lão tử khá xa. Đó là giai thoại về cuộc gặp gỡ giữa hai đại triết gia. Sau cuộc đàm luận, Khổng tử nói với học trò:

- Chim, ta biết nó bay như thế nào; cá, ta biết nó lội làm sao; thú, ta biết nó chạy cách nào. Thú chạy thì ta có lưới bắt nó; cá lội thì ta có dây câu ví nó; chim bay thì ta có bẫy gài nó. Chí như con rồng thì ta không biết nó theo mây theo gió mà bay liệng như thế nào. Nay ta thấy Lão tử như con rồng vậy!

Lão tử quả thực là con rồng. Đạo Đức Kinh, sản phẩm của con rồng đó, gồm 5000 chữ. Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du có đến 22778 chữ, nhiều hơn 4 lần rưỡi quyển Đạo Đức Kinh. Chỉ có 5000 chữ mà chứa biết bao nhiêu điều, suốt 2500 năm nay, biết bao nhiêu người tìm hiểu và biện luận mà chưa dứt.

Quyển sách vô cùng súc tích, bao gồm rất nhiều vấn đề từ những xác quyết siêu hình vô cùng bí hiểm đến những phê phán xã hội vô cùng sắc bén. Đọc sách Đạo Đức Kinh, ai cũng kính phục nhưng mỗi người cảm thấy tâm đắc một vài vấn đề riêng biệt tùy người. Riêng tôi thì tâm đắc phần phê phán xã hội hơn phần siêu hình. Thí dụ, đoạn sau đây:

Thất đạo nhi hậu đức                   失 道 而 後 德

Thất đức nhi hậu nhân       失 德 而 後 仁

Thất nhân nhi hậu nghĩa    失 仁 而 後 義

Thất nghĩa nhi hậu lễ                   失 義 而 後 禮

Nghĩa là: Bỏ mất đạo thì sau đó vin vào đức. Bỏ mất đức thì vin vào nhân. Bỏ mất nhân thì sau đó vin vào nghĩa. Bỏ mất nghĩa thì sau đó vin vào lễ.

Vậy Lão tử khẳng định rằng có 5 giá trị rõ rệt cho tư tưởng, cho đạo lý làm người, theo thú tự cao thấp là:

1.- Đạo là cái gì đó vô hình, nguồn gốc của mọi vật trong trời đất và chi phối mọi hoạt động trong trời đất. Mọi thứ, kể cả sự sống của mỗi người trong chúng ta đều xuất phát từ Đạo. Thế nhưng, với trí óc tầm thường của con người, chúng ta không thể hiểu tường tận thế nào là Đạo; ngôn ngữ của loài người thì quá thô thiển không thể nào giải thích được ý nghĩa thực sự của Đạo.

2.- Đức là phần biểu hiện của Đạo nên ta có thể thấy được hay cảm nhận được. Thí dụ càn khôn, vũ trụ, tam tài thiên địa nhân, âm dương, tư tưởng, luân lý, vân vân. Những sự vật đó, những nguyên lý đó chính là Đức, con của Đạo vậy. Xin lưu ý, chữ đạo đức của Lão tử có ý nghĩa khác với chữ đạo đức mà chúng ta thường dùng thay cho chữ luân lý hay morale.

3.- Nhân là lòng thương con người nói riêng và chúng sinh nói chung.

4.- Nghĩa quy định trách nhiệm và bổn phận của mỗi người đối với người khác.

5.- Lễ bao gồm những quy định, những thể thức, những sắp đặt để tổ chức xã hội được ổn định.

Dựa trên bảng xếp hạng nầy, xét về giá trị tư tưởng, Đạo giáo đứng cao hơn Nho giáo rất nhiều. Để so sánh, chúng ta hãy xét đại diện của mỗi phái và xuất phát điểm chủ trương của họ.

Đại diện của Đạo giáo là Lão tử lấy cái Đạo đứng đầu mọi thứ.

Nho giáo thì có 3 vị đại diện:

a/ Khổng tử lấy chữ Nhân làm đầu, thế là thấp hơn Lão tử 2 bậc.

b/ Mạnh tử chú trọng đến Nghĩa, thấp hơn Lão tử đến 3 bậc.

c/ Tuân tử chủ trương Lễ có vai trò số một trong việc cải tạo con người và xã hội, thế là thấp hơn Lão tử đến 4 bậc.

Vì Lễ là thấp nhất trong thang giá trị nên Lão tử rất khinh khi cái Lễ. Ông viết:

Phù lễ giả, trung tín chi bạc, nhi loạn chi thủ   夫 禮 者, 忠 信 之 薄, 而 亂 之 首

(Lễ là cái màn mỏng, tượng trưng sự suy vi của lòng trung tín, là giả dối, là đầu mối của hỗn loạn)

Lời lên án nầy thì quá gay gắt và tàn nhẫn. Tuy nhiên, ở rất nhiều trường hợp, lời lên án quả thực là xác đáng. Thực vậy, trong xã hội, lắm người đã dùng cái lễ để che đậy những điều giả dối thực thô bỉ. Chúng ta, ai cũng đã từng biết có những đứa con bất hiếu không làm tròn bổn phận lúc cha mẹ còn sống (thất nghĩa) nhưng khi cha mẹ chết rồi thì làm đám ma đám giổ cho to với đầy đủ lễ nghi rườm rà để lòe thiên hạ! Ai cũng biết trên thế giới có những nhà cầm quyền bất tài và tham nhũng làm cho dân cơ hàn (thất nghĩa) nhưng mỗi năm đều tổ chức những buổi lễ thực hoành tráng và tốn kém, với đầy đủ lễ nghi để cho người tham dự, nhất là người nước ngoài, lầm tưởng đất nước đang phồn vinh, thịnh vượng!

Trên đây là một thí dụ cho thấy, khi lật ngược những quy tắc tổ chức xã hội, Lão tử đã làm nổi bật những điều tệ hại tràn lan trong các xã hội xưa lẫn nay.

Vì lý do đó, tôi xin khẳng định rằng, theo tôi, Đạo Đức Kinh là tác phẩm triết lý số một của loài người và suýt nữa chúng ta không có dịp trông thấy tác phẩm đó. Tại sao vậy? Bởi vì Lão tử không hề có ý viết tác phẩm đó nhưng ông phải viết trong trường hợp chẳng đặng đừng mà thôi.

Số là Lão tử (còn có tên Lý Nh ĩ, Bá Đương, Lão Đam) làm quan giữ thư viện của nhà Châu. Chán đời, ông quyết định bỏ trốn đi cho biệt tích ở nơi thâm sơn cùng cốc. Tuy nhiên, khi đến cửa ải Hàm cốc thì quan giữ ải là Doãn Hỉ chận lại không cho đi. Ngày đó, qua ải mà không có giấy phép là điều vô cùng khó khăn. Chính Ngũ Tử Tư, từ nước Sở, muốn qua ải để trốn sang Ngô mà không qua được, suốt đêm không ngủ, lo lắng cho đến đổi đầu tóc bạc phơ. Ngày nay thì bọn buôn lậu qua ải quá dễ dàng, không phải đi mình không như Ngũ Tử Tư mà chở hang đầy xe hoặc gồng gánh đủ thứ trên lưng. Đó là vì bọn buôn lậu ngày nay rất “biết điều” với các quan giữ ải.

Không hiểu ngày trước quan giữ ải Doãn Hi có đòi Lão tử phải “biết điều” hay không. Nếu có đòi hỏi thì Lảo tử củng chẳng có gì để “chung chi”. Người như Lão tử, trong những năm quản thủ thư viện chắc chắn không tuồn sách ra ngoài để bán đâu. Vì vậy Lão tử rất nghèo thì lấy đâu ra tiền của để làm chuyện “biết điều”. Có lẽ Lão tử đã năn nỉ nhưng quan giữ ải nhất định không cho qua. Sau cùng quan cũng nhân nhượng, ra điều kiện là Lão tử phải viết sách để lại, coi như lệ phí qua ải một cách bất hợp pháp. Lão tử đành phải chấp thuận một cách miễn cưỡng. Miễn cưỡng là vì Lão tử rất ghét dạy đời. Chính ông đã có lần mắng Khổng tử:

- Ta nghe nói rằng kẻ buôn giỏi khéo giữ của quí không cho ai biết mình giàu, người quân tử đức lớn thì có dung mạo tựa như kẻ ngu chẳng biết gì. Những người đó không có cái kiêu khí và đa dục của ông; những thứ đó chẳng ích lợi gì cho thân ông đâu... Nhân nghĩa thì để trong lòng mình đừng đem ra dạy đời làm cho người ta oán ghét, nguy cho bản thân mình. Tôi sở dĩ phải nói chỉ vì muốn bảo cho ông biết có bấy nhiêu thôi.

Tính cách của Lão tử là như thế. Vì vậy, tuy chấp nhận cầm bút để được qua ải nhưng Lảo tử vẫn hậm hực. Mở đầu ông viết ngay:

Đạo khả đạo phi thường đạo                 道 可 道 非 常 道

Danh khả danh phi thường danh 名 可 名 非 常 名

Nghĩa là cái Đạo mà ta nói ra đây không phải là cái đạo vĩnh cữu đâu. Cái tên Đạo mà ta đặt cho nó thì không phải là cái tên mãi mãi của nó đâu, các người chớ có dại mà nghe theo!

Tuy nói thế cho đỡ tức, nhưng những điều Lão tử viết ra sau đó đều là những ý tưởng cao siêu của một nhà đại hiền triết. May mắn thay cho nhân loại!

Chúng ta đã may mắn thực sự. Nếu ngày đó, Lão tử có tiền “chung chi” để qua ải, nếu ngày đó Doãn Hỉ không làm khó dễ, buộc Lão tử phải viết sách để lại thì ngày nay chúng ta đâu có được tác phẩm quý giá đó trong tủ sách chúng ta. Có phải như vậy không các bạn?

Võ Phá

TÁI BÚT:

1/ Vì tôn trọng tác phẩm nên câu nào trích dẫn trong Đạo Đức Kinh thì tôi đưa thêm chữ Hán vào. Sẽ có một số computer của các bạn không hiện ra được chữ Hán mà chỉ hiện ra những ô vuông. Không sao cả, chỉ cần đọc phiên âm Hán Việt và câu giải thích là đủ.

2\ Tôi bỏ ra cả ngày ngồi lọc cọc đánh máy lá thư dài thậm thượt nầy với ước mong bạn bè chịu khó đọc và, biết đâu sẽ có người tham gia thảo luận và sau đó chùng ta tìm đề tài để lai rai bàn luận về văn chương chữ nghĩa với nhau cho vui cái tuổi già. Vì ý nghĩ đột xuất nầy nên, ngoài số bạn bè Petrus-Ký, tôi cũng gởi đến một vài bạn thân khác của tôi. Mong nhận được ý kiến của các bạn.